Հայոց լեզու. սովորողի ընտրությամբ դասընթացի ԾՐԱԳԻՐ

ԾՐԱԳԻՐ

 ԽՆԴԻՐՆԱԽԱԳԾԵՐ

  • Հայոց լեզվի լիարժեքուսուցանում (հնչյունաբանություն, ուղղագրություն, բառագիտություն, ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ),
  • ընդհանուր լեզվաբանական գիտելիքների մատուցում, ըստ այդմ՝ լեզվազգացողության զարգացում, համեմատական քերականության ուսումնասիրության վերաճում,
  • տրամաբանական կարողության, վերլուծական ու նկարագրական հմտությունների, դիտողունակության զարգացում,
  • ինքնուրույն սովորելու հմտությունների զարգացում,
  • հայոց լեզվի պատմության ուսուցանում՝ սկսած նախագրային ժամանակաշրջանից ցայսօր, հնդեվրոպական միասնությունից՝ լեզուների տրոհումը և ինքնուրույն զարգացումը:
  • հնդեվրոպական նախահայրենիքի տեղակայման որոշում, հնդեվրոպացիների տեղաշարժի քարտեզագրում եղած և մեր ուսումնասիրության հիման վրա առաջադրված տեսակետների հիման վրա:
  • ճամփորդություններ Հայաստանի մարզերում, բարբառների, տեղանունների (բնականուններ, աշխարհագրական անուններ՝ գետանուններ, լճանուններ, լեռնանուններ և այլն) ուսումնասիրություն,
  • հայոց լեզվի ֆլեշմոբի առաջադրանքների քննարկում-կազմություն,
  • «Թումանյանական օրեր» ծրագրի շրջանակում ճամփորդություն Լոռու մարզ, Լոռու բարբառի ուսումնասիրություն, Հովհ. Թումանյանի մասին բարբառով հարցազրույցի թողարկում,
  • լեզվաբանական ամենամսյա գիտաժողովի կազմակերպում,
  • գիտաժողովների զեկուցումների հիման վրա սովորողների կողմից հայոց լեզվի ֆլեշմոբի առաջադրանքների կազմություն և այլն:

ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՆՅՈՒԹԸ

Ընդհանուր հասկացողություն լեզվի մասին, հնդեվրոպական լեզվաընտանիք, հնդեվրոպական միասնության ժամանակաշրջան և հայերիս` նրանից տրոհվելու և նախահայերենի ձևավորման մասին գիտելիք, հայոց ժողովրդանուններ` հայ, արմեն, սոմեխ, ֆլա, ասքանազյան, թորգոմյան ազգ և այլն, լեզու և խոսք։ Ամբողջի և բաղադրիչների հարաբերությունը լեզվում (լեզվական միավորների գումար՝ խոսք, խոսքի վերլուծություն՝ լեզվական միավորներ)։ Հայոց լեզվի զարգացման պատմություն։ Գրավոր և բանավոր խոսք:

Հնչյունաբանություն։ Հնչյուն, հնչույթ, տառ (հայերենի հնչույթներր, հայոց այբուբենը)։ Հնչյունների տեսակները (հայոց լեզվի հնչյունական համակարգը)։ Հնչյունի տևողություն, ուժգնություն, շեշտ, հնչաբառ, շեշտված, անշեշտ և հարաշեշտ բառեր։ Երկհնչյուններ, կրկնակ բաղաձայններ: Վանկ, տեսակները։ Հնչյունական օրենք, հնչյունափոխություն։ Ուղղախոսություն, ուղղագրություն և տողադարձ:

Բառի տեղը որոշակի իմաստ ունեցող լեզվական միավորների մեջ (բառակազմական և բառահարաբերական ձևույթներ, բառակազմական և ձևակազմական հիմքեր, բառի ուղիղ և թեքված ձևեր (բառաձևեր))։ Բառի իմաստները (ուղղակի և փոխաբերական, հիմնական և ածանցյալ իմաստներ, նախնական իմաստ և իմաստափոխություն, քերականական իմաստ)։ Բառերի տեսակները` ա) ըստ իմաստի՝ մենիմաստ և բազմիմաստ, լիիմաստ և թերիմաստ (սպասարկու), հոմանիշ և հականիշ բառեր, բ) ըստ ձևի՝ նույնանուն և հարանուն բառեր, գ) ըստ կազմության՝ պարզ և բաղադրյալ (ածանցավոր, բարդ և բարդածանցավոր, հոդակապով և անհոդակապ), գրությունը` կցական և հարադիր բարդություններ, կրկնավորներ, դ) ըստ բառապաշարային շերտերի և կիրառական ոլորտների՝ համագործածական, կենցաղային, գրքային, դիպվածային, մասնագիտական բառեր, հնաբանություններ, մանկաբառեր, հայհոյական բառեր և այլն, ե) ըստ ծագման՝ բնիկ, փոխառյալ, նորակերտ և այլն։ Դարձվածքներ։ Անձնանուններ: Տեղանուններ: Դիցանուններ:

ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ- Մ. ՍԵԲԱՍՏԱՑՈՒՆ՝ առաջին անգամ որպես աշխարհաբարի քերականության հիմնադրի դիտարկում, ըստ այդմ՝ ժամանակակից հայերենի քերականության լիարժեք, ԼԻԻՐԱՎ ուսումնասիրություն:

Ձևաբանություն: Խոսքի մասեր`ա) գոյական անուն, տեսակները, բ) ածական անուն, տեսակները, գ) թվական անուն, տեսակները. դ) դերանուն, տեսակները, դերանվանական հոդեր, ե) բայ. դիմավոր և անդեմ բայեր, դերբայների տեսակները, զ) մակբայ, տեսակները, Է) կապ, տեսակները (ըստ դիրքի, ըստ կապականացման, հոլովառության), ը) շաղկապ, տեսակները. թ) ձայնարկություններ, տեսակները, ժ) վերաբերականներ, տեսակները։

Խոսքիմասային տարարժեքություն. խոսքիմասային փոխանցումներ:

Քերականական իմաստ և քերականական ձև. քերականական արտահայտության միջոցներ. բառահարաբերական ձևույթներ։ Ձևակազմական հիմքեր, անվանական և բայական հիմքեր, հիմքերի աստիճանականություն, տարահիմքություն։ Բայի կազմությունը, անկատարի (ներկայի) և կատարյալի (անցյալի) հիմքերը, անկանոն հիմքեր։ Ձևաբանական կարգեր. ա) անձի և իրի, առկայացման և անառկայացման (հոդային). բ) թվի (գոյականի, դերանվան, դիմավոր բայի թիվը. հավաքականություն. անեզակիություն և անհոգնակիություն), գ) հոլովի (հայերենի ներքին և արտաքին հոլովումները, հոլովները), դ) համեմատության աստիճանավորման, ե) դեմքի (անձնական դերանվան և դիմավոր բայի դեմքը), զ) եղանակի, Է) ժամանակի, ը) կերպի, թ) բայի սեռի, ժ) հաստատման-ժխտման:

Ձևաբանական հոմանշություն՝ ա) հոգնակիի հոմանիշ ձևեր, բ) հոլովաձևեր — կապական բառակապակցություններ, գ) ուղղական — տրական ձևերի հոմանշություն (հայցական հոլով), անձի և իրի առումներ, դ) ածականի համեմատության աստիճանների հոմանիշ ձևեր, ե) պատճառական ածանցի ևտալ բայի հոմանշություն, զ) բայական ժամանակների և եղանակների հոմանշություն։

Շարահյուսություն։ Տեքստ, պարբերություն, բառակապակցություն, նախադասություն։ Նախադասություն, նրա հատկանիշները. շարադասություն և տրամաբանական շեշտ։ Շարահյուսական կարգեր՝ համադասություն, ստորադասություն (ենթաստորադասություն, համաստորադասություն), համաձայնություն (ենթակա, ստորոգյալ), խնդրառություն, առդրություն։ Նախադասաթյունների տեսակները՝ ա) պատմողական, հարցական, բացականչական, հրամայական, բ) համառոտ, ընդարձակ, գ) անդեմ, անենթակա, դ) թերի, ե) պարզ, բարդ համադասական, բարդ ստորադասական, բազմաբարդ նախադասություններ: Զեղչում (ենթակայի, ստորոգյալի կամ ստորոգելիի, շաղկապի)։ Միջանկյալ բառեր և նախադասություններ։

Մեջբերվող խոսք, տեսակները՝ ա) ուղղակի, արտաքին, ներքին, մեջբերում (ուղղակի խոսքում հեղինակի խոսքի շարադասությունը), բ) անուղղակի։

Շարահյուսական հոմանշություն, նախադասությունների փոխակերպման, դրական — ժխտական կառույցներ (միայն բայով ժխտում, լիակատար ժխտում), բ) կրավորական — ներգործական կառույցներ, գ) բաշխական և քանակական թվականներով կառուցված կապակցություններ, դ) պարզ նախադասությունների խումբ — բարդ նախադասություն, ե) դերբայական դարձված — երկրորդական նախադասություն, զ) ուղղակի խոսք — անուղղակի խոսք, է) հարցական, հրամայական, բացականչական նախադասություն, պատմողական նախադասություն։

Շարադասական փոփոխություններ`բառերի կամ բառակապակցության, դերբայական դարձվածի անդամների, երկրորդական նախադասության իմաստային և կետադրական փոփոխություններ։

Տեքստաբանություն: Այս շրջանակը ներառում է զանազան տեքստերի՝ գիտական, գեղարվեստական, բառապաշարի քննություն՝ բնիկ և փոխառյալ բառաշերտերի վերհանմամբ, ոճաբանական ուսումնասիրություն, լեզվի, ի մասնավորի՝ բառապաշարի և քերականութան պատմական զարգացման առանձնահատկությունների ցուցադրում: Միջնադարյան բժշկապետեր Ասար Սեբաստացու, Բունիաթ Սեբաստացու բժշկարանների քննություն, «Գիրք վաստակոց» երկի բառապաշարի և քերականության ուսումնասիրություն, դրանց համեմատությունը ժամանակակից հայերենի համապատասխան իրակությունների հետ, տարբեր հեղինակների ձեռագրերի վերծանում, ձեռագրի ճանաչում և այլն:

 

ՈՒՍՈՒՑՄԱՆԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ
Սկզբունքներն են`

  • Ազատ մտածողությամբ, իր արարքները գիտակցող և դրանց համար պատասխանատվություն կրող մարդու ուսուցումը պետք է լինի ակտիվ՝ ամեն սովորողի հնարավորություն ընձեռելով հնարավորինս շատ ինքնուրույն հայտնագործումներ անելու: Ուսուցիչը ամեն կերպ պետք է խրախուսի սովորողի ինքնուրույն ու ստեղծական գործունեությունը։
  • Ուսուցիչը դասի աշխատանքային մթնոլորտի կազմակերպողն ու ապահովողն է, սովորողին աշխատելու մղողը, նրա աշխատանքին հետևողն ու ոգեշնչողը։ Նա սովորողի համար ինքնուսուցման` մտավոր կարողություններն օգտագործելու և դրանք զարգացնելու պայմաններ է ստեղծում։

Լեզվի տեսություն ուսուցանելու բազմաթիվ եղանակներից ընտրվում է հատկապես ինքնուրույն յուրացման եղանակը, որի դեպքում սովորողը ծրագրային նյութի հետ յուրացնում է ինքնուսուցման հմտություններ, ձեռք է բերում ինքնուրույն աշխատանքի սովորություն: Իրական կրթությունը ձեռք է բերվում սեփական պրպտումների, հայտնագործությունների, ինքնուրույն աշխատանքի միջոցով։ Ուսուցումը կազմակերպվում է ուսումնական թվային միջոցների լիարժեք և ամբողջական կիրառմամբ:

Լեզվաբանական տեսական գիտելիքի յուրացման համար սովորողն օգտվում է լեզվաբանական գիտական գրականությունից: Ուսումնական պարապմունքը կազմակերպվում է լուսացրի, համացանցի, անհատական համակարգիչների, ձայնագրիչի կիրառմամբ: Ուսումնական պարապմունքի ծրագիրը ուսուցչի օրագրում տեղադրվում է մինչև պարապմունքը սկսելը: Ծրագրում նշվում են պարապմունքի ուսումնական նյութերը, դասարանում և տանը կատարվող ընդհանուր առաջադրանքները, առանձին սովորողներին ուղղված առաջադրանքները: Լեզվական իրակությունների յուրացումը կազմակերպվում է քերականական վերլուծությունների, հարցաշարերի օգնությամբ` աշխատանքի կատարման արդյունքում ամբողջական տեքստ ակնկալող առաջադրանքներով։
ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ`

  • Սովորողները, լայնորեն օգտագործելով մասնագիտական գրականությունը, ինքնուրույն բացատրում են լեզվական իրակությունները, վերլուծություններ կատարում: Այս ուսումնասիրության արդյունքում նրանք ընդհանրացումներ կատարելու փորձ են ձեռք բերում, իսկ ստացած գիտելիքն արդյունքում դառնում է խիստ տպավորիչ ու հիշվող:
  • Սովորողները կազմում են լեզվաբանական մեծ տեքստերի սեղմագրեր: Այս մեթոդի շնորհիվ ձեռք են բերում մտքերը կանոնիկ ու համակարգված, նպատակային ներկայացնելու հմտություն:
  • Որևէ սովորողի անհասկանալի կամ ոչ լիարժեք թվացող լեզվաբանական հարցը նախ նրան բացատրում են մյուս սովորողները, համատեղ քննարկում, համատեղ հասնում իմացության, անհրաժեշտության դեպքում միջամտում է և ուսուցիչը:
  • Պնդումներ առաջադրելը լեզվաբանական հմտությունները զարգացնելու բավական պարզ, բայց և արդյունավետ մեթոդ է: Ուսուցիչն առաջադրում է որոշակի պնդումներ, սովորողները պետք է պատասխանեն` ճիշտ է, թե սխալ, և հիմնավորեն պատասխանները:
  • Սովորողներից յուրաքանչյուրն իր ընկերոջը տալիս է ձևաբանական վերլուծության օրինակներ, որոնց հիման վրա նա կազմում է նախադասություններ:
  • Սովորողները կազմում են նախադասության շարահյուսական վերլուծության գծապատկերներ` որպես առաջադրանքներ իրենց ընկերների համար, իսկ վերջիններս, ըստ այդ գծապատկերների, կազմում են նախադասություններ: Նույնը կատարում են նաև հակառակ ուղղությամբ` նախադասությունից են գնում առ գծապատկեր:
  • Սովորողներին հնարավորություն է տրվում իրենց հետաքրքրող թեմայի վերաբերյալ հետազոտական աշխատանք գրել և իբրև զեկուցում ներկայացնել երկու ամիսը մեկ դպրոցում կազմակերպվող գիտաժողովներում, որն էլ հնարավորություն է տալիս սովորողին մասնագետների ու ընկերների հետ բանավոր քննարկում ծավալել և հասնել թեմայի լիարժեք իմացության, մյուս կողմից` ծանոթանալ ընկերների ուսումնասիրություններին նույնպես: Հանձնաժողովի կողմից հավանության արժանացած զեկուցումները երաշխավորվում են տպագրության, ինչի շնորհիվ սովորողները նաև գիտական հոդված գրելու հմտություններ են ձեռք բերում:
  • Սովորողները կազմում եմ լեզվաբանական խաչբառեր իրենց ընկերների համար, վերջում համատեղ քննարկում են կազմակերպում:
  • Հայերենից լիարժեք գիտելիքներ ստանալուց հետո անցում է կատարվում զուգադրահամեմատական վերլուծություններին` արտաքին և ներքին, համաժամանակյա և տարժամանակյա: Սովորողները տարժամանակյա մեկնակետով ինքնուրույն համեմատում են հայոց լեզվի զարգացման հին ու նոր փուլերը, ապա` հայերենը համեմատում որևէ օտար լեզվի հետ` լինի իրենց ծանոթ կամ անծանոթ: Զուգադրահամեմատական քննությունից հետո էլ առաջիկա գիտաժողովում ներկայացվում են արդեն համեմատական վերլուծություններ:
  • Գիտաժողովներում զեկուցումներով հանդես եկող ապագա լեզվաբաններին ուսուցիչը կարող է հնարավորություն տալ, դիցուք, ԵՊՀ Հայ բանասիրության ֆակուլտետում կազմակերպվող լեզվաբանական գիտաժողովներին ներկա գտնվել և լսել մասնագետների զեկուցումները, ինչի շնորհիվ սովորողներն առավել կընդլայնեն լեզվաբանական հետազոտությունների ու հետաքրքրությունների սեփական շրջանակը և առավել կխանդավառվեն իրենց հայտնագործումներով:

 

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԵՐԸ`

  • Հետազոտական աշխատանքներ,
  • ռեֆերատներ,
  • գործնական աշխատանքներ:

 

Գրականություն

Բառարաններ` nayiri.com

Բանասիրության հանրագիտարան

Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Հ. 1, Հ. 2

Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն

Աշոտ Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու

Աշոտ Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու: Ձևաբանություն

Մանվել Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու: Ձևաբանություն

Աբրահամյան և այլք,  Շարահյուսություն

Յու. Ավետիսյան, Հայոց լեզու: Շարահյուսություն և այլն:
http://gradaran.mskh.am/

Սուսան Մարկոսյան, Գործնական քերականություն

Վանուհի Բաղմանյան, Հոդվածներ :

 

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s