Հայոց լեզու

Առաջադրանք (Գործնական քերականություն, Ս. Մարկոսյան)

  1. Տրված զույգ նախադասություններն իրար միացրու եւ, ու, կամ շաղկապներից մեկով և բացատրի՛ր, թե երկրորդ նախադասության մեջ ընդգծված բառը ո՞ր դեպքում է դուրս գալիս:
    Աղվեսը մի թուղթ գտավ: Աղվեսն այդ թուղթը տարավ գայլին:
    Թագավորը ժլատ ու աչքածակ մարդ էր: Թագավորը հրամայեց, որ կարասը իրեն տան:
    Կղզին լճի հարավ-արևելքում էր: Կղզին լճի հյուսիսային ափից տարբերվում էր թե՛ բուսականությամբ, թե՛ կենդանիներով:
    Խեղճ կապիկը պիտի վարժվի նեղլիկ վանդակին: Կապիկն անընդհատ պիտի փորձի դուրս պրծնել այդտեղից:
    Զինվորն իջեցրեց բացովի կամուրջը: Չոր փոսի վրայով անցնելով՝ տիկինը մոտեցավ կոճղերին:
    Մառախուղի միջից նախիրն էր մեզ ընդառաջ գալիս: Վարորդը մեքենան արգելակեց:
    Կապիկը կես ժամում խժռեց իմ բերած բանանները: Մեր միջև կարծես թե բարեկամություն հաստատվեց:
    Որպես խայծ, վանդակի մեջ ես ամենագայթակղիչ բանանները կդնեմ: Նրան համոզելու համար տերն աոաջինը կմտնի վանդակը:
  2. Ապ, դժ, տ ածանցներով կազմի՛ր տրված բառերի հոմանիշնհրը:
    Անգու՛յն, անբախտ, անգետ, անշնորհք, անարդյունք, անօրեն, անձև:
  3. Նախադասությամբ ցո՛ւյց տուր, թե ի՞նչ են նշանակում հետևյալ բառերը՝ արի, սեր, հոտ, հոր:
    Օրինակ՝ վանեցի — Վանեցի մի տատ ունեմ:
    Ինձանից հեռու վանեցի վախը:
ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՖԼԵՇՄՈԲ

ԱՆՎԱՆԱԿԱՐԳԵՐ հայերենից ամենամսյա ֆլեշմոբի

12788584_464027993784625_1978998443_oԱՆՎԱՆԱԿԱՐԳԵՐ

ՆՈՅԵՄԲԵՐՅԱՆ ՖԼԵՇՄՈԲ ՀԱՅԵՐԵՆԻՑ

 

Մինչև 3-րդ դասարան

Ա. Ամենաբարձր միավորները (35-37) հավաքած մասնակիցներ՝

  1. Հայկ Սարգսյան, Հիմնական դպրոց, 2-րդ դասարան (37 միավոր)
  2. Մանե Մկրտչյան, Նոր դպրոց, 3-3 դասարան (37 միավոր)
  3. Լիլիթ Արևշատյան, Նոր դպրոց, 3-1 դասարան (37 միավոր)
  4. Մարիա Ավետիսյան, Նոր դպրոց, 3-1 դասարան (37 միավոր)
  5. Վահան Դանելյան, Մարիամ Ղուլյան, Նոր դպրոց, 2-2 դասարան (36 միավոր)
  6. Նարե Ղազարյան,Նոր դպրոց, 3-1 դասարան (36 միավոր)
  7. Գարիկ Հովսեփյան, Նոր դպրոց, 3-1 դասարան (35 միավոր)
  8. Սվետլանա Համբարձումյան, Նոր դպրոց, 3-1 դասարան (35 միավոր)
  9. Արտյոմ Կակոյան, Նոր դպրոց, 3-3 դասարան (35 միավոր)
  10. Տարոն Անտոնյան, Գեղարվեստի դպրոց, 3-2 դասարան (35 միավոր):

 

Բ. Ամենաստեղծագործ միտք

Շարունակել կարդալ “ԱՆՎԱՆԱԿԱՐԳԵՐ հայերենից ամենամսյա ֆլեշմոբի”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

ՀԱՅ-ԾԱԹԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄՆ ԸՍՏ Ն.ԱԴՈՆՑԻ

pers138797324923

Հայ պատմիչները վկայում են ծադ կամ ծաթ անունով ինչ-որ ժողովրդի մասին, որի ծագումը ցայսօր առեղծված է: Ծաթերի առաջացման հանգամանքները և նրանց կապը հայերի հետ իսկապես հետաքրքրական են, որովհետև նրանք որոշ առնչությւոն ունեն հայ եկեղեցու դավանաբանական հոսանքներից մեկի հետ:

Պատմական հակադիր վկայություններ կան ծաթերի՝ հայ լինել-չլինելու հարցի վերաբերյալ: Ըստ դրանցից մի քանիսի՝ ծաթերն առանձին ժողովուրդ են՝ հայերից տարբեր, ըստ այլ վկայությունների՝ ծաթ-ը հայ-քաղկեդոնականների մականունն է:

Ծաթերի մասին առաջին անգամ իր «Պատմութիւն Հայոց եւ Պատմութիւն բաժանման Վրաց ի Հայոց» աշխատության մեջ խոսում է X դ. հայ պատմիչ, եկեղեցական գործիչ Ուխտանեսը, սակայն, ինչպես ուսումնասիրողներն են փաստում, նրա պատմության՝ ծաթերին նվիրված հատվածը մեզ չի հասել: Ծաթերի մասին տեղեկություններ պահպանվել են միայն հեղինակի ընծայականում, որտեղ նա, դիմելով ժամանակի հայտնի մատենագիր, աստվածաբան, փիլիսոփա Ա. Նարեկացուն, որի խնդրանքով գրել է իր աշխատությունը, նշում է, որ վրաց բաժանման պատմությունից հետո պիտի պատմի նաև ծադ կոչվող ազգի մկրտության մասին: Այդ խնդրին հեղինակն անդրադարձել է իր գրքի երրորդ մասում, որը մեզ չի հասել: Ընծայականում նա մասնավորապես գրում է. «Եւ զամենայն կարգել մի ըստ միոջէ ըստ իւրաքանչիւր խորհրդոց: Նախ զթիւ թագաւորաց եւ հայրապետաց մերոց, եւ զբաժանումն Վրաց ի Հայոց միաբանութենէ  եւ յետ այնորիկ զՄկրտութիւն ազգին որ Ծադն կոչի, նաեւ զգաւառս եւ զգեղս գլխաւորս, եւ զքաղաքս եւ զբերդս իւրաքանչիւր գաւառօք որ են յաշխարհին յայնմիկ, որպէս եւ կամք քո հրամայեցին, եւ զվանօրայս հանդերձ վանականօք անուամբ իւրաքանչիւրոց, եւ զանապատս միայնաւորաց…»[1]:

Հարցի քննությամբ զբաղված հայագետ, բյուզանդագետ, ուրարտագետ Ն. Ադոնցի վկայմամբ, Ուխտանեսից բացի՝ ծաթերի պատմությունը քննել է նաև Պողոս Տարոնեցին, որը, նրա հաղորդմամբ, անծանոթ էր Ուխտանեսի պատմության՝ ծաթերին վերաբերող հատվածին, որը թույլ է տալիս ենթադրել, որ վերոնշյալ հատվածն անհետացել է Պողոս Տարոնեցուց առաջ, այն է՝ XII դ.-ից առաջ: Ըստ Ն. Ադոնցի՝ սա է պատճառը, որ հետագա հեղինակները գրեթե ոչինչ չգիտեն ծաթերի մասին, իսկ եղած տեղեկություններն էլ հիմնվում են լոկ ենթադրությունների վրա:

Ծաթերի մասին մեր ձեռքի տակ եղած տեղեկություններն ընդհանրացնելով՝ տեսնում ենք, որ ուսումնասիրողների մի մասն ընդունում է ծաթերի՝ առանձին ազգ լինելը, որը հետագայում ձուլվել է այս կամ այն ազգին, մյուս խումբը չի ընդունում  նրանց նախնական ինքնակա ազգությունը՝ նշելով, որ նրանք նույնն են, ինչ ծավդեացիները:

Այսպես,  XIII դ. պատմիչ Մ. Այրիվանեցին, որ նաև հոգևոր բազմաթիվ երգերի և վարքագրական գործերի հեղինակ է, ծաթերին նույնացնում է ծավդեացիների հետ. «Յաւուրս տէր Դաւթի (828-853) Գարաման քահանայ Կակաղեցի որոշեալ ի Հայոց՝ ի Վիրս դարձոյց զԾոնդէացիսն, այս է Ծադն, որ կան այժմ ի Հոռոմս»[2]:

Այրիվանեցու այս տեսությունը հերքում է Ն. Ադոնցի այն վկայությունը, թե ծոդեացիք քրիստոնյաներ էին և IX դ. վրաց եկեղեցու կողմն անցան, մինչդեռ ծաթերը միայն X դ. վերջերին քրիստոնյա դարձան: Նշանակում է՝ հստակորեն պետք է սահմանազատվեն ծաթ և ծոդեացի (ծավդեացի) եզրերը՝ որպես տարբեր ցեղանուններ:

Ծոդեացիք, ըստ Ադոնցի, բնակվում էին Հայաստանի սահմաններում՝ աղվանների երկրին կից և հայտնի էին դասական հեղինակների երկերից sodi անվամբ:

Ծաթերին ու ծոդեացիներին իբրև առանձին ցեղեր է դիտարկում նաև արևելագետ, հայագետ Ն. Մառը, ըստ որի՝ ծաթերը հայ-քաղկեդոնականներն են: Հապացույց իր այս տեսության՝ նա Ուխտանեսի վկայության ծադ գրությունը բացատրում է որպես մի նոր շտկում՝ ծադերին ծոդեացիներին նույնացնելու հետագա փորձի վրա հիմնված, և անկասկած փաստում է, որ Ուխտանեսի գրության մեջ խոսքը ոչ թե ծաթերի, այլ ծոդեացիների մասին է: Ըստ Մառի՝ Ուխտանեսի պատմության նշյալ հատվածի անհետացումը պատահական չէ, այլ կապված է ծաթերին որպես օտար ներկայացնելու հեղինակի ձգտման հետ[3]:

Մ. Ապարանցին, խոսելով Հայաստանում եղած զանազան աղանդների և հերետիկոսական ուսմունքների պատմության մասին, հիշատակում է նաև ծաթերին. «…քանզի ոմանք կոչին Սոնթ, ըստ Սըասցոց կոչելոյն եւ բարբառոյն, որ ասի Բաժանեալք կամ թափեալք. վասն զի բաժանեալ թափեցան ի Սըսոյ միաբանութենէն որ ընդ Սուրբ եկեղեցւոյ: Եւ ոմանք կոչին Ծաթ Հայեր, որ լեզուով եւ հրով ազգաւ են Հայք, բայց դավանութեամբ եւ ամենայն օրինօք են Յոյնք… ոմանք ի Յունաց եւ ոմանք ի Հայոց, որք մերձակայք են այնմ գաւառին (Կեսարիո) եւ երկրին, որք կոչին Ծայթ Յոյնք եւ Ծայթ Հայքն ընդ նոյն Յունաց, եւ յոյժ նոյն ատեն եւ բամբասին զՀայսն, որք ոչ հաւանին վերոյգրեալ աղանդեացն միայն լեզուով եւ գրով են Հայք, եւ այլոց ամենայնիւ միաբան ընդ նոյն Յունաց»[4]:

Կարծում ենք, չի կարելի անտեսել այն փաստը, որ Մ. Ապարանցու երկում խոսվում է ոչ միայն ծաթ-հայերի, այլ ծաթ-հույների մասին, հետևաբար ծաթերի հարցը չի փակվում միայն հայ-քաղկեդոնականներով: Իսկ սա նշանակում է, որ ծաթ կամ ծադ բառերի ստուգաբանությունները պետք է վերանայվեն:

 

Ծաթ-հայերի մասին է գրում նաև պատմաբան, բանասեր Ն. Ակինյանը՝ Ուխտանեսի գրության «ծադ»-երին նույնացնելով «ծայթ» հայերի հետ: Նա գրում է. «Ուխտանեսի ակնարկած «Ծադ ազգն» նոյն է բոլորովին «Ծայթ» հայերու հետ, ազգ կոչուած է շեշտելու համար պարզապէս Ծայթերու բազմութիւնը»[5]:

Ն. Ադոնցի համոզմամբ, սակայն, ծաթ-ը ազգային տերմին է՝ համաձայն Ուխտանեսի նույն վկայության: Այս անվանման մեջ, ըստ նրա, չի կարելի չնկատել այն ազգության անունը, որ հիշվում է արաբ հեղինակների երկերում՝ զոտտ կամ զատտ ձևերով: IX դ. զատերը (ռուսերեն բնագրի ուղղագրությամբ) բնակվում էին Անազարվայի սահմաններում արաբ-բյուզանդական սահմանագլխին: Զատերը համարվում են այսօրվա Եվրոպայում և Ասիայում ցրված գնչու-ցիգանների նախնիները: Ըստ պատմագիրների՝ նրանք եկվորներ են Հնդկաստանից և պատկանում են Հինդոսի ստորին հոսանքում բնակվող բազմաթիվ ցեղերի թվին: Այստեղից նրանք գաղթել են դեպի Միջագետք և ցրվել ավելի հեռու՝ արևմտյան Ասիայում և այլ երկրներում:

Ն. Ադոնցը հետամուտ չի լինում այն ուշագրավ հարցին, թե ինչ կապ ունեն ծաթերը, այսպես կոչված, հայ գնչու-ցիգանների հետ, որ կոչվում են բօշա, քանի որ նրանց կենցաղն ու լեզուն ուսումնասիրված չեն, մեջբերում է, սակայն, ցիգանական լեզվի հետազոտողներից քաղված մի քանի բառեր, որ պատահում են ցիգանական բոլոր բարբառներում, դիցուք՝ choro=խոր, kotor=կտոր, բեկոր, handako-խրամ, քանդակ և այլն: Այս բառերի բացատրությունը հետազոտողները փորձում են գտնել արաբերենում, մինչդեռ դրանք գտնվում են հայերենում, այն էլ՝ նույն նշանակությամբ: Զուտ հայկական այս բառերի՝ եվրոպական գնչու-ցիգանների բառապաշարի մաս լինելը ցույց է տալիս, որ նրանց մեջ ձուլվել են մի ժամանակ արևելքում հայերին կից ապրող տարրեր: Եվ Ն. Ադոնցը մեջբերում է ցիգանական լեզվի ուսումնասիրող Կ. Պատկանովի եզրակացությունը. «Գուցե հայ ծաթերը և սոնթերը, նրանք, որ ապրում էին Կիլիկիայում, հայ թագավորության կործանումից հետո շարժվեցին դեպի կայսրության մայրաքաղաքը և այնտեղից ցրվեցին արևմտյան Եվրոպայի զանազան երկրներ… Եվ եթե ոչ ծաթերի միջոցով, համենայն դեպս, նրանց միջնորդությամբ են մտել հայ բառերը եվրոպական ցիգանների բարբառների մեջ…»[6]:

Ն. Ադոնցը գրում է. «Ոչ միայն հնչյունաբանական, այլև իրական-պատմական տեսակետից ծաթերի և զատերի համադրությունը չի կարող հակաճառության հանդիպել: Վեճ և տարբեր կարծիք կարող է լինել միայն այն հարցի վերաբերմամբ, թե ե՞րբ և ինչպե՞ս են ընկել նրանք Հայաստան և ու՞ր էին կենում Ուխտանեսի օրով…»[7]:  Ըստ նրա՝ ծաթերը հաստատվեցին Հայաստանի սահմաններում իրենց մկրտությունից (X դար) շատ ավելի վաղ և թերևս հայերի հետ ձուլվելու ճանապարհի վրա էին, դարձել էին հայախոս, թեև նրանց լիովին հայացումը կատարվել է, ըստ էության, քրիստոնեություն ընդունելուց հետո կամ զուգադիպել է մկրտության հետ:

Ադոնցը, այսպիսով, գրեթե անկասկած է համարում այն հանգամանքը, որ զատերը հենց այն ժողովուրդն են, որի մասին խոսում են հայ պատմիչները՝ նրանց ծաթ կամ ծադ կոչելով: Այս անունը, ըստ հայագետի, Հինդի ափերին հնչում էր jat: Հնդկական ջատ-ը պարսիկ-արաբական հողի վրա դարձել է զատ: Հայկական ձևը՝ ծաթ, նրա ենթադրությամբ, ընդհանուր է նաև Ասորիքի և Միջագետքի համար. հնչյունաբանական տեսանկյունից ջ-ի՝ զ այլակերպումը, և զ-ի՝ ծ, ոչ մի դժվարություն չի հարուցում:

Ադոնցի վկայմամբ, Ֆիրդուսին պատմում է, որ ծաթերին, իբրև լավ երաժիշտների (թվով 12 հազար մարդ և կին), Հնդկաստանից բերել է տվել Վռամ V թագավորը (420-448): Այս մասին պատմում է նաև Գամզա Իսփահանցին, որ ապրել է Ֆիրդուսուց առաջ: Այդ ավանդությունների ճշտությունը, Ն. Ադոնցի համոզմամբ, դժվար է ստուգել, սակայն ստույգ է, որ զատերին հանդիպում ենք Բասրայում արդեն VII դարում[8]:

Ականավոր լեզվաբան Հ. Աճառյանը զատ բառը մեկնում է իբրև զ նախդրիվ հատ և հավելում, որ պահլավերենում կա ջատքար բառը՝ «անջատ» ձևից[9]: Հ. Աճառյանի դիտարկումը, կարծում ենք, թույլ է տալիս զատ (զոտ, զուտ) ցեղանունը աղերսել հայերեն զատ՝ առանձին, մեկուսի բառի հետ՝ այդու զատ և ծաթ բառերը դիտելով իբրև միևնույն անջատական, հերձվածող իմաստն արտահայտող լեզվական տարբերակներ՝ հատկապես որ Գ. Ջահուկյանը և Հ. Աճառյանը սոնթ-ը ստուգաբանում են որպես «կրօնապէս բաժանեալ, հերձեալ»[10]: Բացի այդ, գրեթե կասկած չի հարուցում, որ անջատ բառի վերջին –ջատ բաղադրիչը նույն զատ-ն է՝ Ն. Ադոնցի կողմից ներկայացված ջ>զ հնչյունափոխությամբ:

Թվում է՝ Հ. Աճառյանի այս ստուգաբանության հետ է կապված Մ. Ապարանցու այն վկայությունը, որտեղ նա, պատմելով ծաթերի մասին, հայտնում է, որ հայ-քաղկեդոնականներից մի քանիսը կոչվում են սոնթ, որը, նրա կարծիքով, նշանակում է հերձվածող, անջատական: Բայց այս թյուրիմացությունը կանխարգելում է Ն. Ադոնցը՝ մերժելով Ապարանցու վերոնշյալ բացատրությունը, ինչպես նաև ծաթ բառի մեկնությունը՝ որպես կիսատ, անբավարար անուն, որ տվել են հայ-քաղկեդոնականներին: Ըստ գիտնականի՝ սոնթ բառն անկասկած կապ ունի sinte անվան հետ, ինչպես գնչու-ցիգաններն են իրենց կոչում: Սա, Ն. Ադոնցի ենթադրությամբ, նույնն է sindi հնդկական ցեղի անվան հետ, որին ազգակից են և ծաթերը: Միով բանից, sont, sinte ձևը մեկն է զատ-ցիգանների ինքնանվանումներից:

Սոնթ անվան ստուգաբանության հարցում Հ. Աճառյանը, թեպետ համակարծիք է Ն. Ադոնցին, ծայթ անվան ստուգաբանության հարցում հակասում է՝ ծայթ-ը ստուգաբանելով որպես նախատական բառ՝ «հավատքի մեջ թերի կամ ազատամիտ» նշանակությամբ[11]:

XIX դ. պատմաբան, բանասեր Ղ. Ալիշանը ծայթ անունը մեկնաբանում է որպես ածանցում ծըթռիլ բայից, որ նշանակում է աւերուել[12]:

Խոսելով ծաթերի մասին՝ չենք կարող առանձնակի կանգ չառնել նրանց մկրտության և ընդհանրապես հավատքի հարցի վրա: Դեռևս Ուխտանեսն իր գրության մեջ նշում է, որ պետք է անդրադառնա ծաթերի մկրտությանը, որը, ըստ Ն. Ադոնցի, կատարվել է X դ.: Մ. Այրիվանցու՝ ծաթերի մասին վկայության մեջ ակնհայտ է, որ նրանց կրոնափոխությունն իրենց կամքին հակառակ է եղել: Նա գրում է. «Յաւուրս տէր Դաւթի (828-853) Գարաման քահանայ Կակաղեցի որոշեալ ի Հայոց՝ ի Վիրս դարցոյց զԾոնդէացիսն, այս է Ծադն, որ կան այժմ ի Հոռոմս»[13]:

Ազգագրագետ Հ. Խառատյանը նույնպես փաստում է բռնի կրոնափոխության մասին՝ գրելով. ««Ծաթ» կամ «հոռոմ հայերը» Դերսիմում՝ տեղական բնակչության կրոնական հանդուրժողականության այս տարածքում, ավելի տևական են պահել իրենց էթնիկությունը, չեն հունացել, չնայած հունական բնակչության առկայությանը: Ավելի հավանական է, սակայն, որ մեզ հետաքրքրող տարածքում հարկադրական դավանափոխություն չի եղել, և նրանք վերաբնակներ են, որ նախընտրել են թե՛ հունական, թե՛ հայկական կշտամբանքից ազատ Դերսիմի տարածքը[14]»:

Ն. Մառը կարևոր մեջբերումներ է անում Ն. Սևլեռնցու «Տակտիկոն»-ից՝ ծաթերի նկատմամբ կրոնական ստիպողականության մասին վկայող: Այսպես, Նիկոն Սևլեռնցու «Տակտիկոն»-ում երեք փաստաթուղթ կա ծաթերի մասին՝ «Անտիոքի պատրիարքի ուղերձի կրկնօրինակը՝ ուղղված Երուսաղեմի պատրիարք Եվթիմիոսին», «Նույն պատրիարքին ուղղված ուղերձի պատճենը՝ ուղարկված Սբ. Սիմեոն Հրաշագործի վանքից» և «Նիկոնի թուղթը հայր Գերասիմին՝ ևս ուղարկված Երուսաղեմ»: Առաջինում կարդում ենք. «Ոմանք ամեն կերպ հարձակվում են նրանց (ծաթերի, հայերի) վրա, բարին ատող սատանայի դրդմամբ որպես ոչ ուղղափառների և վիրավորում են նրանց ամեն ձևով: Մինչդեռ նրանք ընդունված են եղել մեր նախորդ պատրիարքների կողմից…»[15]:

Երկրորդ փաստաթղթում նույն միտքն է զարգացվում, իսկ երրորդ փաստաթղթում Նիկոնը գրում է. «Այս մեր եղբայրները ծաթ են անվանվում, որտեղ էլ որ հայտնվում կամ բնակվում են, ամենուրեք փորձության են ենթարկվում՝ Քրիստոսի շնորհիվ անբիծ մնալով իրենց հավատի մեջ…»[16]:

Ն. Ակինյանը փորձում է պարզել ծաթերի մկրտության վայրը՝ գրելով. «Հ. Ալիշան ասոնց բնակավայրն կը համարի «»Փոքուն Ասիոյ մեջ Եփրատայ արեւլտեան ափանց վրայ» (ԲԶՄ, 1881, էջ 336) կամ «Կեսարիոյ եւ Սեբաստիոյ միջեւ (Հայապատում, անդ)»: Սեբաստիոյ շրջակայքն թէեւ շատ ի դէպ կու գայ Ուխտանիսի պատմութեան, բայց կը դժուարիմ այս կողմերի կատարուած ընդունիլ Ծադերու մկրտութիւնն»[17]:

Իր այս տեսակետը Ակինյանը պատճառաբանում է XI դ. հայ պատմիչ Ասողիկի այն վկայությամբ, թե 986-1000 թթ. Սեբաստիայի հայությունը խիստ հալածանքների էր ենթարկվում. «Այլ յորժամ էր ի Բաղդատ թագաւորն Վարդ և խաղաղանայր թագաւորն Վասլին՝ կամեցաւ յազգէն Հայոց, որ ընդ իւրով թագաւորութեամբն՝ անցուցանել ի Մակեդոնիա ընդդէմ Բուլղարացն, զի շինեսցեն զերկիրն… Եւ կանացի հովիւքն և մետրապօլիտն Սեբաստիոյ սկսան նեղել զազգն Հայոց վասն հաւատոյ…»[18]: Ըստ Ակինյանի՝ Կիլիկիան շատ ավելի հավանական տեղ է ծաթերի մկրտության, որովհետև, ինչպես Ասողիկն է վկայում, Հայոց Խաչիկ հայրապետի օրոք հայերը սփռվեցին արևմուտքում «մինչև ձեռնադրել նմա եպիսկոպոսունս յԱնտիոք Ասորւոց և ի Տարսոն Կիլիկեցւոց և ի Սուլնդայ և յամենայն գաւառսն յայնոսիկ»[19]:

Մյուս կողմից՝ չէ՞ որ նրանք հեթանոսներ չէին, ինչո՞ւ պիտի մկրտվեին: Այս հարցին դարձյալ Ակինյանն է պատասխանում՝ գրելով, որ Ուխտանեսի գործածած «մկրտություն» բառը կարող է թյուրիմացության հիմք դառնալ՝ կարծել տալով, թե ծաթերի՝ իբրև հեթանոսների մասին է խոսքը. «Ժամանակակից հայ կաթողիկոսաց (Անանիա Մոկացւոյ, Խաչկայ) եւ եկեղեցականաց անհանդուրժող աստուածաբանութիւնն անվաւեր նկատած էր քաղկեդոնականներու մկրտութիւնը. եւ Անանիա իրեն խորհրդակից աստուածաբան վարդապետներով սահմանած էր սրականապէս կրկին մկրտել դարձող քաղկեդոնականները (Ծադերը)»[20]:

Ն. Ադոնցի կարծիքով, ծաթ հայերի՝ Հայոց եկեղեցուց դեպի քաղկեդոնականություն անցումը կատարվեց, հավանաբար, Բագրատունյաց թագավորության թուլացման և վերջնական անկման շրջանում: Այդ ժամանակ Հայաստանում գոյություն ուներ հայ եկեղեցուն կից նաև քաղկեդոնական մի համայնք, որ մտնում էր կայսերական եկեղեցու կազմի մեջ: Դավանաբանական վեճերի պատճառով ծաթերը X դ.-ից հետո անջատվեցին իրենց հավատքից և միացան հայ քաղկեդոնականներին ու հոռոմներին: Ն. Ադոնցը որոշ առումով ճշմարիտ  է համարում Պ. Տարոնեցու այն միտքը, թե ծաթերը կապվում են այն հայերի հետ, որոնք հունական հավատքին հավատարիմ մնացին 726 թ. դավանական հեղաշրջումից հետո, և սա, փաստորեն, ծաթերի ծագումն է ըստ դավանության, ոչ թե ըստ ցեղի:

Ն. Մառի պնդումը, թե Ուխտանեսի պատմության՝ ծաթերին առնչվող հատվածի անհետացումը պայմանավորված է հեղինակի՝ նրանց, այսպես ասած, օտարելու ձգտման հետ, կարծում ենք, հավանական է, հատկապես եթե նկատի ենք ունենում հատվածի անհետացմանը վերաբերող, երկրորդական թվացող, բայց շատ կարևոր այլ փաստեր: Այսպես, հայտնի է, որ Ուխտանեսն իր պատմությունը գրել է Ա. Նարեկացու՝ Գ. Նարեկացու մոր հորեղբոր առաջարկով: Գ. Նարեկացուն մեղադրում էին թոնդրակյան աղանդի հետևորդ լինելու հարցում, բայց մշակութաբան Զոլյանն էլ հայտնում է, որ Գ. Նարեկացուն սխալմամբ են թոնդրակյան աղանդի հետևորդ համարել, նա, ըստ հետազոտողի, «ծաթ» աղանդի հետևորդ էր, որը նույնն էր, ինչ հայ քաղկեդոնականությունը: Առաջադրված այս վարկածը մեզ հետաքրքրում է ծաթ աղանդի՝ Արևմտյան Հայաստանում տարածված լինելու իրողությունը մեկնելու և Ակինյանի՝ ծաթերի մկրտության վայրը Կիլիկիայում տեղադրելու տեսակետը հասկանալու առումով:. Ուխտանեսն իր պատմությունը գրել է Ա. Նարեկացու՝ Գ. Նարեկացու մոր հորեղբոր պատվերով, և անհետացել է նրա պատմության՝ հենց ծաթերին նվիրված հատվածը, որը, մեր համոզմամբ, պատահական չէ և խոսուն ապացույցն է ծաթերի՝ Արևմտյան Հայաստանում սկզբնապես հայտնվելու և այնտեղ բնակություն հաստատելու: Նախնական այս վարկածը լիովին հաստատվեց, երբ «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (1986-2001)-ում գտանք Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի վիլայեթի Երզնկայի գավառում Ծաթեր անունով գյուղ, որի բնակիչները, մինչ Մեծ եղեռնը եղել են քրիստոնյա հայեր, որոնք Եղեռնի ժամանակ տեղահանվել են: Այս փաստը շատ խոսուն է մի կողմից ծաթերի՝ Հայաստանում իրապես գտնվելու, մյուս կողմից՝ հայերին ձուլված, անգամ իրենց անունով գյուղ հիմնած լինելու առումով: Բայց նույնանուն գյուղ կա նաև Լոռու մարզում՝ Ալավերդուց 11 կմ դեպի հարավ, Դեբեդի բարձրադիր ձախ ափին, որտեղի երկու եկեղեցիները կառուցված են հենց 11-13-րդ դդ.: Ծաթերի՝ Արևմտյան Հայաստանում գտնվելու մասին է վկայում նաև Ն. Ակինյանի հետևյալ վկայությունը. «Աչքէ պէտք չէ հեռացընել այն պարագան ալ որ պատմագիրն (Ուխտանես-ընդգծումը մերն է) կը խոստանար թուարկել նաեւ զվանորայսն հանդերձ վանականօք» եւն, բան մը, որ լիով կը ճշգրտուի Կիլիկեան Հայաստանի համար…»[21]:

Ամփոփելով՝ նշենք.

 

Ա) Գոյություն է ունեցել մի ազգ՝ ճգնակենցաղ անապատականներից կազմված: Այդ ազգը կոչվել է հայերեն ծաթ կամ ծադ, արաբերեն՝ զոտտ կամ զուտտ: Ուղղափառ չլինելու պատճառով նրան հալածել են: Այն, որ ազգը քաղկեդոնական է եղել, կասկած չի հարուցում, և վիճահարույց է միայն այդ ազգի՝ հայերի հետ ունեցած առնչությունը:

Բ) Ն. Սեավլեռնցու փաստարկը, թե նրանք իրավունք ունեին Աստծու շինած եկեղեցում կանոնը հայերեն երգելու, ինչպես նաև Ֆիրդուսու վկայությունը, թե նրանք երաժիշտ էին, տակավին ապացույց չեն նրանց՝ հայ լինելու: Կանոնի հայերեն կատարումը զարմանալի չէ, որովհետև փաստ է, որ այդ ազգը եղել է Հայաստանում, ինչպես Եվրոպայի ու Ասիայի բազմաթիվ երկրներում: Դրա ապացույցն է նաև նրանց բառապաշարում հայկական բառերի գոյությունը, որ ոմանք փորձում են բխեցնել արաբերենից, ոչ թե հայերենից՝ չնայած այդ բառերի՝ հայերենում նույն կազմությանն ու իմաստին:

Գ) Ծաթերի ծագման մասին խոսելիս չպետք է տարանջատել դավանաբանական և ազգային հիմքերը, որովհետև միայն դավանանքով ազգային պատկանելությունը որոշել չի կարելի, և հակառակը, ազգային պատկանելությունը դավանական պատկանելության մասին ոչինչի չի ասում:

Դ) Ուսումնասիրողների տեսությունները, աղբյուրների սակավությամբ պայմանավորված, հիմնված են լոկ ենթադրությունների վրա, բայց աղբյուրների պակասը կարելի է լրացնել պատմահամեմատական և լեզվաբանական մեթոդների օգնությամբ, որոնց օգնությանն է դիմում Ադոնցը՝ ապացուցելով ծաթերի՝ sinte ինքնանվանումով գնչու-ցիգաններ լինելը:

Ե) Զոտտերը, արաբ պատմագիրների  և Ն. Ադոնցի համոզմամբ, Եվրոպայի և Ասիայի ցիգանների նախնիներն են: Այս փաստի օգտին է նաև ցիգանների ինքնանվանումը՝ sinte, sont տարբերակներով, հետևաբար կասկածից վեր է ծաթերի՝ ցիգանների նախնիները լինելու հանգամանքը:

Զ) Ինչ վերաբերում է նրանց՝ հայ քաղկեդոնականների հետ ունեցած առնչությանը, ապա դա սահմանափակվում է, ըստ էության, նրանով, որ X դարից հետո ծաթերն անջատվեցին իրենց հավատքից և միացան հայ քաղկեդոնականներին: Իսկ հայ քաղկեդոնականներին տրվող սոնթ անվանումը հենց նրանցից  է եկել, և ոչ թե հակառակը՝ հայ-քաղկեդոնականներից տարածվել նրանց վրա: Ուսումնասիրությունը ցույց տվեց նաև, որ զատ, սոնթ և ծադ՝ միևնույն անջատական, հերձվածող իմաստի լեզվական տարբեր դրսևորումներն են, այսինքն՝ տվյալ ազգը, որ ձուլվել է հույներին և հայերին, իսկապես հերձվածող է եղել, անջատական:

Է) Ծաթերի՝ առանձին ազգ լինելու մասին է խոսում նաև այն փաստը, որ տարբերակում էին ծաթ հայերին ծաթ հույներից, այսինքն՝ նրանց մի մասը ձուլվել է հայերին, մյուս մասը՝ հույներին՝ ամբողջովին կորցնելով ազգային դիմագիծը և մնալով պատմական անթափանց մշուշում:

Ը) Ծաթերի՝ առանձին ազգ լինելու և մոտավորապես X դարում Արևմտյան Հայաստանում, ինչպես և Արևելյան Հայաստանի հյուսիսում, ի մասնավորի՝ Լոռու մարզում տեղակայվելու փաստերն անժխտելի են, մեր կարծիքով, մի կողմից Գ. Նարեկացու՝ ծաթ աղանդի հետևորդ լինելու վարկածով, մյուս կողմից՝ Ուխտանեսի պատմության՝ հենց ծաթերին (վստահաբար նաև Գ. Նարեկացուն) վերաբերող հատվածների անհետացման հանգամանքով և ի վերջո, Ծաթեր անունով երկու գյուղերի գոյությամբ:

Թ) Ծաթերի՝ առանձին ազգ լինելու մասին է խոսում նաև այն փաստը, որ տարբերակում էին ծաթ հայերին ծաթ հույներից, այսինքն՝ նրանց մի մասը ձուլվել է հայերին, մյուս մասը՝ հույներին՝ ամբողջովին կորցնելով ազգային դիմագիծը և մնալով պատմական անթափանց մշուշում:

Ժ) Լոռու մարզի Ծաթեր գյուղում XI-XIII դդ. հիմնված հայկական երկու եկեղեցիները, կարծում ենք, ապացույցն են այն իրողության, որ ծաթերը, այսինքն՝ երբեմնի գնչու-ցիգանները, քաղկեդոնականությանը հավատարիմ են մնացել մինչև նշյալ դարերը, որից հետո հայացել են՝ կորցնելով ազգային դիմագիծը:

 

 

 

 

 

[1] Ուխտանես, Պատմութիւն Հայոց եւ Պատմութիւն բաժանման Վրաց ի Հայոց, Վաղարշապատ, 1871, էջ 14:

[2] Մ. Այրիվանեցի, Պատմութիւն ժամանակագրական, Ս. Պետերբուրգ,  1867,  էջ 85:

[3] Ն. Մառ, Արքաուն. քրիստոնյաների մոնղոլերեն անվանումը հայ քաղկեդոնականների խնդրի առնչությամբ, Եր., 2016, էջ 45:

[4] Ն. Ադոնց., Հայ-ծաթերի ծագման մասին, Երկեր, Ա, Եր., 2006, էջ 537:

[5] Ն. Ակինեան, Կիւրիոն կաթողիկոս վրաց. պատմութիւն հայ-վրական հարաբերութեանց եօթներորդ դարու մէջ, Վիեննա, 1910, էջ 79:

[6] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ, էջ 546:

[7] Ադոնց Ն., նշվ. աշխ., էջ 543:

[8] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 542:

[9] Հ. Աճառյան, Հայերէն արմատական բառարան, Եր., 1926, h. 2, էջ 82:

[10] Գ. Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Եր., 2010, էջ 687: Հ. Աճառյան,  Հայոց անձնանունների բառարան,  Եր., 1962, հտ. 2, էջ 442:

[11] Հ. Աճառյան,  նույն տեղում:

[12] Ղ. Ալիշան, Հայապատում, Վենետիկ, 1901, էջ 552:

[13] Մ. Այրիվանեցի, Պատմութիւն ժամանակագրական, Ս. Պետերբուրգ,  1867, էջ 85:

[14] Հ. Խառատյան, Դերսիմի էթնո-կրոնական բազմազանությունը և դերսիմցիների շարունակական այլախոհությունը: Հեղինակի տրամադրած ձեռագիրը:

[15] Ն. Մառ, նշվ. աշխ., էջ 49:

[16] Ն. Մառ, նշվ. աշխ., էջ 50:

[17] Ն. Ակինեան, նշվ. աշխ., էջ 79:

[18] Ասողիկ, Պատմութիւն տիեզերական, Սանկտ Պետերբուրգ, 1885, էջ 201:

[19] Նույն տեղում, էջ 258:

[20] Ն. Ակինեան, նշվ. աշխ., էջ 80:

[21] Ն. Ակինեան, նշվ. աշխ., էջ 80:

Հայոց լեզու

Առաջադրանք (Գործնական քերականություն, Ս. Մարկոսյան)

1. Յուրաքանչյուր շարքի բառերի մեջ կրկնվող արմատները գտի՛ր, դրանց ուղիղ ձևերը գրի՛ր տրված բառերն արմատների միջոցով բացատրիր.
ա) ելևէջ, Իջևան, իջնել, վայրէջք,
բ) բանբեր, բանակռիվ. բանաստեղծ, բանասեր,
գ) սնափառ, սնամեջ, սնահավատ, սնապարծ:

2. Տեքստը համառոտի՛ր՝ չորս, հետո էլի վեց նախադասություն հանելով (անհրաժեշտության դեպքում բառեր ավելացրո՛ւ կամ փոխի՛ր):
Երկու ընկեր անապատով գնում էին:
Ընկերներից մեկը ծարավից թուլացավ, ընկավ: Իսկ մյուսը, որի մոտ ջուր կար, ո՛չ օգնեց ընկերոջը, ո՛չ էլ նույնիսկ ջուր տվեց: Թողեց, հեռացավ: Աղետյալը վերջին շնչում ընկած մնաց:
Բարեբախտաբար եկավ, մի քարավան հասավ այդտեղ: Մարդիկ կիսամեռ տղային գտան, ջուր տվեցին ու նրան ուշքի բերեցին: Տղան, նորից առույգացած, շարունակեց ճամփան:
Գնա՜ց, գնա՜ց, հասավ ընկերոջը: Բան չասաց, լուռումունջ շարունակեց ճամփան:
Երբ լեռնոտ մի կածանով էին անցնում, ջուր չտվող ընկերը սայթաքեց, ընկավ ու չկարողացավ ոտքի կանգնել: Ոտքը կոտրվել էր:
Ընկերը նրան շալակն առավ, մեծ դժվարությամբ տարավ հայրենի քաղաքը, հասցրեց տուն, կնոջ մոտ: Ու հրաժեշտ տվեց.
— Է՛հ, մնաս բարով, եղբա՛յր: Քանի կանք, դու մարդկանց քո ջրից պատմի՛ր, ես՝ իմ շալակից:

3. Պատմությունը փոխադրի՛ր ներկա ժամանակով (այսպես՝ «Մրջյունը մի ժամանակ մարդ է լինում և զբաղվում է հացահատիկ մշակելով …»):
Մրջյունը մի ժամանակ մարդ էր և զբաղվում էր հացահատիկ մշակելով: Բայց նա չբավարարվեց իր աշխատանքի պտուղներով, նախանձեց և գողություն արեց: Այդ ագահության պատճառով Զևսը զայրացավ և նրան միջատ դարձրեց: Բայց նոր կերպարանքի մեջ էլ նա բնույթը չփոխեց ու մնաց դաշտերում ու կալերում վազվզող, ցորենի ու գարու պաշար հավաքող:

4. Տեքստը վերականգնիր՝ պարբերությունների հաջորդականությունը փոխելով:
Փոխանակությունը պարզեցնելու համար մարդիկ փորձում էին իբրև փոխանակման միջոց ծառայող ամենահարմար առարկան գտնել: Անասունը, մթերքն ու մորթեղենը, որպես փող, հարմար չէին, որովհետև խնամք էին պահանջում ու շուտ էին փչանում: Մարդիկ աստիճանաբար հասկացել էին, որ փողը ոչ թե ժամանակավոր, այլ մշտական ու հաստատուն պիտի լիներ: Նաև դիմացկուն լիներ, որ ձեռքից ձեռք անցնելիս շուտ չփչանար:Թեթև լիներ, որ կրելը հեշտ լիներ: Իսկ արժեքը և՛ եզան ու տան, և՛ նավի ու հողակտորի, և՛ ցանկացած այլ առարկայի արժեքի հետ պիտի համեմատվեր: Ու պիտի բաժանվեր մանր մասերի, որ մանր առարկաների գնումներ էլ կատարվեին:
Բայց փոխանակություն կատարելը բարդ էր, քանի որ իրերն ու մթերքները տարբեր արժեքներ ունեին: Արժեքը կախված էր նրանից, թե ինչքա՞ն աշխատանք էր ծախսվել այս կամ այն առարկան կամ մթերքն ստանալու համար, կամ դրանք ձեռք բերելու համար ի՞նչ դժվարություններ ու վտանգներ էին հաղթահարվել: Մեկ ոչխարի դիմաց, օրինակ, կարելի էր երկու կացին կամ չորս սափոր կամ էլ մեկ անդրավարտիք ստանալ, իսկ հովազի ժանիքներից ու ճիրաններից պատրաստված ապարանջանի փոխարեն՝ նավակ կամ մի զույգ եզ:
Հազարամյակներ առաջ մարդիկ չգիտեին, թե ի՞նչ է փողը. պարզապես զանազան առարկաներ էին փոխանակում միմյանց հետ: Բրուտները խեցե ամաններ ու սափորներ էին տալիս, դարբինները՝ դանակներ, կացիններ ու նետերի ծայրապանակներ, երկրագործները՝ հացահատիկ, յուղ, գինի, անասնապահները՝ միս, բուրդ, կաշի, հաղթանակած մարտիկներն էլ՝ իրենց գերիները:
Դրա հետ նոր պահանջ ծագեց: Հարկավոր էր, որ ամենամանր մասերի բաժանելու ժամանակ էլ փողի ընդհանուր արժեքը չփոքրանար: Օրինակ, եթե մորթին բաժանեին մանր կտորների, կտորներից ամեն մեկի արժեքն էլ զրո կլիներ, միաժամանակ բոլորինն էլ: Բոլոր այդ պահանջներին քիչ թե շատ համապատասխանող առաջին փողերից էին խեցիները:

5. Առաջին նախադասությունը փակագծում գրված բառով միացրո՛ւ երկրորդին (անհրաժեշտության դեպքում որոշփոփոխություններ արա):
Որսորդներն իրենց շների հետ հայտնվեցին: Վախկոտ նապաստակն իր համար թռչկոտում էր անտառի բացատում: (երբ, երբ որ)
Աղվեսն ուզում էր խախտել պայմանն ու դուրս թռչել: Այծը նախատեց աղվեսին: (հենց որ, երբ)
Կարապները չէին ուզում ապրել մարդկանց մոտ ու երգել նրանց համար: Ծիծեռնակները ծաղրում էին կարապներին: (քանի դեռ, այնքան ժամանակ)
Մեղուները չէին ուզում իրենց մեղրը մարդկանց տալ: Նրանք որոշեցին խայթոցով վնասել մեղրը տանողներին: (ուստի, հետրաբար)
Մի բան ծածկում էր աղբյուրն ու գուռը: Դա ընկած էր քիչ հեռու, թափթփված ճյուղերի մեջ: (ինչ, ինչ որ)
Ծովի ջուրը չի խմվում: Ծովին հասնելը փրկություն էր թվում: (թեև, չնայած, բայց)
Ձեռքը մեկնեց անկարգին բռնելու: Մտքինը նրան պատժելը չէր: (թեև, չնայած, բայց):

Հայոց լեզու

Առաջադրանք (Գործնական քերականություն, Ս. Մարկոսյան)

  1. Երկու խմբի գոյականների հոգնակին կազմի՛ր և օրինաչափությունը բացատրի՛ր:
    Օրինակ՝ դասագիրք — դասագրքեր, վիպագիր – վիպագիրներ:
    Ա. Հեռագիր, արոտավայր, լրագիր, ծառաբուն, մրգաջուր, մրջնաբույն, ծաղկեփունջ, միջնապատ:
    Բ. Մեծատուն, զինակիր, ժամացույց, կողմնացույց, երգահան, քարհատ, պատմագիր, քանդակագործ:
  2. Ընդգծված բառերն ու բառակապակցությունները փոխարինի՛ր համապատասխան ածականներով:
    Օրինակ՝ Երկրին մոտ տարածությունում տիեզերանավի հանդիպեցին: — Երկրամերձ տարածությունում տիեզերանավի հանդիպեցին:
    Հայոց աշխարհում՝ Արարատի դաշտի հարավում, մի հրաշքով լի ու ձեռքով չկերտված կոթող կա: Դա Արարատն է երկինք սլացող, մեկուսի լեռների զանգված՝ կոնի նմանվող զույգ գագաթներով: Մասիսն ու Սիսը հանգած հրաբուխներ են:Մասսի ժայռերով պատված գագաթը ծածկված է հավերժական ձյունով: Սսի գագաթի մասը նույնպես քարերով ծածկված է: Լանջերը կտրտված են ճառագայթի ձև ունեցող ձորակներով ու հեղեղատներով: Լանջերին խոտով առատ արոտներ ու թփուտներ կան. ներքևի գոտում՝ այլևայլ թռչուններ ու կենդանիներ: Հնում լեռը հռչակված էր որպես արքաների որսատեղի:
    Մասիսը զերծ չի մնացել բնության աղետներից: Նրա հյուսիս-արևելքի լանջի խորխորատը, հայտնի «Մասյաց վիհ» անունով, որ գագաթին մոտ (մերձ) մասում ավելի քան հազար մետր խորություն ունի, առաջացել է երկրաշարժից:
  3. Թիվ ցույց տվող բառերը գտի՛ր: Դրանց հետ առարկա և գործողություն ցույց տվող բառերը (գոյականներն ու բայերը) ի՞նչ թվով (եզակի՞, թե՞ հոգնակի) են գործածվում:
    Գտածոն յոթանասուն միլիոն տարվա հնություն ուներ:
    Միայն տասը ամիս հետո տուփը կարելի է բացել:
    Փոքրիկ հովիվը երեսուն-երեսունհինգ գառ էր պահում: Մի օր երեքը գայլի բաժին դարձավ:
    Հիսուներկու շենքից տասներեքը կառուցվել է:
    Տասներկու օր մնաց քարանձավում, մինչև որ անձավի մուտքը բացվեց:
    Բացատում ընկույզի չորս ծառ կա:
    Միայն մի քաղաքում՝ Բոմբեյում, մարդիկ յոթանասուն լեզվով ու բարբառով են խոսում:
  4. Նախադասությունները համապատասխանաբար տեղադրի՛ր տեքստում: Տրված և ստացված տեքստերը համեմատի՛ր:
    Մի վարժապետ իրեն մեծարելու հատուկ ծեսեր էր մշակել սաների համար: Օրինակ՝ երբ փռշտում էր, երեխաները ոտքի էին ելնում ու, ամեն վանկի վրա ծափ զարկելով, միաբերան վանկարկում.
    — Ա-ռող-ջու-թյուն, վար-ժա-պետ…
    Մի անգամ այս վարժապետը պարանը փաթաթեց մեջքին ու իջավ ջրհորը, որ ծարավ երեխաների համար ջուր հանի: Պարանն էլ երեխաներն էին բռնել:
    Հանկարծ նա փռշտաց: Երեխաները տեղնուտեղը բաց թողեցին պարանն ու միաբերան վանկարկեցին.
    — Ա-ռող-ջու-թյուն, վար-ժա-պետ…
    Վարժապետը չհասցրեց շնորհակալություն հայտնել:

    Ժամանակին մի վարժապետ կար: Վարժապետը շատ էր սիրում, որ մարդիկ իրեն մեծարեն: Վարժապետը երեխաներին քաղաքից դուրս էր տարել: Շուտով ջրհորի սառն օդն ու պատերի թացությունը վարժապետի քիթը մտան: Մի խարխուլ ջրհոր գտան: Պարանի ծայրն աստիճանաբար բաց էին թողնում:

  5.  Կետերի փոխարեն պահանջված ձևով գրի՛ր փակագծում դրված բառերն ու բառակապակցությունները:
    … ձայնը գլուխն էր գցում: (երգել — ե՞րբ)
    Ձիու սիրտը պայթել էր քուռակի համար …: (վախենալ — ինչի՞ց)
    Թեյը … թափեց: (տանել — ե՞րբ)
    Կենսախինդ մարդիկ վախենում են …: (լուրջ, տխուր կամ ծանր երևալ — ինչի՞ց)
    Ու Մոսկվա … առաջ մի երկու օրով ման է գալիս հարազատ վայրերում: (գնալ — ինչի՞ց)
    Մեղր … մի կաթիլ գետին թափեց: (լցնել – ե՞րբ)
ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՖԼԵՇՄՈԲ

Փետրվարյան ֆլեշմոբի վերլուծությունը

Մինչև 3-րդ դասարան

 Նոր դպրոց-49

Հիմնական-42

Դպրոց-պարտեզ-23

Գեղարվեստ-7

Այլ դպրոցներ-6

jpgb

 

4-5-րդ դասարաններ

Նոր դպրոց- 29

Հիմնական դպրոց-10

Դպրոց-պարտեզ-28

Գեղարվեստի դպրոց-13

Այլ դպրոցներ-3

jpgbj

 

 

6-8-րդ դասարաններ

Միջին -33

Այլ դպրոցներ- 6

jpgbjk

 

 

9-12-րդ դասարաններ

Ավագ դպրոց-2

Այլ դպրոցներ-7

jpgbjkl

Без рубрики · Հայոց լեզու

Առաջադրանք (Գործնական քերականություն, Ս. Մարկոսյան)

  1. Տեքստը վերականգնի՛ր՝ նախադասությունների հաջորդականությունը փոխելով
    Նա պնդում է, որ եթե մարդը ժամանակի և տարածության «միջանցքը» մտնի, կհայտնվի նորից նույն տեղում, սակայն ավելի վաղ ժամանակակետում: Նրանցից մեկը լույսի արագությամբ պիտի շարժվի, պտույտ գործի ու նախնական դիրքին դառնա: Դոկտոր Քիփ Թոռնը Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի առաջատար ֆիզիկոսներից է: Նա պաշտպանեց այն վարկածը, որ ժամանակի մեքենայի կառուցումը լիովին հնարավոր է: Դոկտոր Թոռնի ներկայացրած ժամանակի մեքենայի նախագծում այդ «միջանցքը» գտնվելու է երկու մետաղե սկավառակի միջև: Մի քանի տարի առաջ գիտական աշխարհում նա մեծ իրարանցում առաջացրեց:
  2. . Հետևություններից ո՞րն է (որո՞նք են) համապատասխանում տեքստին: Ընտրությունդ պատճառաբանի՛ր: Կարո՞ղ ես այլ հետևություն անել:

    Արագիլին հարցրին.
    — Իմաստո՛ւն հավք, ինչո՞ւ ես անվերջ մի ոտքի վրա կանգնում:
    Պատասխանեց
    — Որպեսզի գոնե մի քիչ թեթևացնեմ աշխարհի բեռը:
    Հետևություն:
    ա) Մարդիկ մեծամիտ են ու շատ կարևորում են իրենց: Նրանց թվում է, թե իրենք են տանում աշխարհի հոգսը, և իրենցից է կախված, թե աշխարհն ինչպե՞ս է ապրում:
    բ) Կա մարդ, որ այնքան բարի է, որ աշխարհին ու մարդկանց նեղություն չտալու համար պատրաստ է «մեկ ոտքի վրա» ապրելու: Իր կյանքը կդժվարացնի, միայն թե ուրիշների համար հեշտ լինի:
    գ) Ծույլ մարդիկ, իրենց բան ու գործը թողած, ամբողջ օրը կարծես աշխարհի հոգսն են հոգում:
    դ) Կան պարծենկոտ մարդիկ, որոնք իրենց ամենասովորական արարքները շատ են կարևորում ու դրանք վեհ գաղափարներով բացատրում:
    ե) Բոլոր մարդիկ պիտի մեկ ոտք ունենան, որ երկրի բեռը թեթև լինի:
    զ) Մարդիկ պետք է հարգեն դիմացինների սովորությունները և դրանց վերաբերող ավելորդ հարցեր չտան, թե չէ երբեմն շատ անհեթեթ պատասխաններ կլսեն: Ամեն ինչ չէ, որ բացատրելի է:
    է) Մարդիկ այնքան եսասեր ու շահամոլ են, որ երբեք, մի թռչունի չափ անգամ չեն մտածի իրենց երկրի մասին:

  3. Նախադասությունները համապատասխանաբար տեղադրի՛ր տեքստում: Տրված և ստացված տեքստերը համեմատի՛ր:
    Մի վարժապետ իրեն մեծարելու հատուկ ծեսեր էր մշակել սաների համար: Օրինակ՝ երբ փռշտում էր, երեխաները ոտքի էին ելնում ու, ամեն վանկի վրա ծափ զարկելով, միաբերան վանկարկում.
    — Ա-ռող-ջու-թյուն, վար-ժա-պետ…
    Մի անգամ այս վարժապետը պարանը փաթաթեց մեջքին ու իջավ ջրհորը, որ ծարավ երեխաների համար ջուր հանի: Պարանն էլ երեխաներն էին բռնել:
    Հանկարծ նա փռշտաց: Երեխաները տեղնուտեղը բաց թողեցին պարանն ու միաբերան վանկարկեցին.
    — Ա-ռող-ջու-թյուն, վար-ժա-պետ…
    Վարժապետը չհասցրեց շնորհակալություն հայտնել:

    Ժամանակին մի վարժապետ կար: Վարժապետը շատ էր սիրում, որ մարդիկ իրեն մեծարեն: Վարժապետը երեխաներին քաղաքից դուրս էր տարել: Շուտով ջրհորի սառն օդն ու պատերի թացությունը վարժապետի քիթը մտան: Մի խարխուլ ջրհոր գտան: Պարանի ծայրն աստիճանաբար բաց էին թողնում:

  4.  Կետերի փոխարեն փակագծում դրված բայերը գրի՛ր պահանջված ձևով:
    Այդ նամակը … նա գունատվեց: (կարդալ — ե՞րբ)
    Ամբողջ երեկո … հոգնած՝ դուրս եկավ զբոսնելու: (կարդալ — ինչի՞ց)
    Այդ տունը … սպասում էր որդու վերադարձին: (կառուցել — ե՞րբ)
    Չգիտես ինչու, վախենում էր իր վերջին կամուրջը մինչև վերջ …: (կառուցել — ինչի՞ց)
    Ականջները խշշում էին ամբողջ օրն այդ աղմուկը …: (լսել — ինչի՞ց)
    Իրիկնապահին տուն … մի անգամ էլ հիշեց խոստումը: (դառնալ — ե՞րբ)
    Վիրավորվել էր ընկերոջ՝ առանց պատճառի հետ …: (դառնալ — ինչի՞ց)
    Վրա-վրա … նիհարել էր: (հիվանդանալ — ինչի՞ց)
    … միշտ էլ նիհարում է: (հիվանդանալ — ե՞րբ):
  5. Ընդգծված բառը փոխարինի՛ր տրված բառերից մեկով:
    ա) Վիրավորված ընկավ ձիուց ու օգնություն կանչեց: Ծաղրուծանակից վիրավորված հեռացավ ու որոշեց այդ մասին էլ ոչ մեկի հետ չխոսել:
    (խոցված, սրահարված, սվինահարված, նեղացած, վշտացած)
    բ) Երիտասարդի անկեղծ ժպիտն ու համարձակ խոսքերը նրան գրավեցին:
    Որոշել էր անպայման գրավել այդ բերդը, որտեղ երկրի ողջ հարստությունն էին պահել:
    (տիրանալ, սեփականել, նվաճել, հրապուրել, հմայել)
    գ) Այս պատվանդանի վրա հուշարձան են կանգնեցնելու:
    Հարկավոր է կանգնեցնել այդ վիրավորական խոսակցությունը:
    Էլեկտրական լարերի համար այստեղ մի սյուն են կանգնեցրել:
    (բարձրացնել, վեր հանել, ոտքի հանել, հաստատել, կերտել, շինել, կառուցել, կասեցնել, դադարեցնել):