ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ · Ադոնց

Դիցանունների ադոնցյան վերլուծությունը

Հին հայոց աշխարհայացքն ուսումնասիրած Ն. Ադոնցը խորին հետևողականությամբ քննում է հին հայոց դիցարանի մի քանի աստվածների անուններ, որոնց վերլուծությունը մեզ հանգեցրեց այն տեսակետին, որ անվանադրման գործընթացի մեկնաբանումը չպետք է եզրագծել նախնական անվանադիրներով, որոնք անուններ են տվել երևույթներին, ընդ որում խոսքը միայն երևույթների մասին չէ, այլև մարդկանց, քանի որ պատահական չէր Կալիպոս-ի օրինակը` Արիստոտելի կողմից բերված, որից հետո էլ ավանդաբար այդ անունները տրվել են մարդկանց և իրերին: Դիցանունների քննությունը, ինչպես ստորև կտեսնենք, մեկ անգամ ևս հավաստում է ֆյուսեյի տեսության ճշմարիտ լինելը, ըստ այդմ՝ անունները տրվում են իրերին ըստ բնության: Մեր համոզմամբ՝ չպետք է անվանադրման խնդրի քննության հարցում պատնեշ դնել իրերի և անձանց անունների միջև, որովհետև ի սկզբանե անուններ տրվել են իրերին, հետ այդու միայն՝ անձերին, այսպիսով, հասարակ անունները դարձել են հատկանուններ, ուստի կարծում ենք՝ այնքան էլ ճիշտ չէ նման սահմանազատումը:
Continue reading “Դիցանունների ադոնցյան վերլուծությունը”

Ադոնց

Ն. Ադոնցը՝ լեզվի հին ու նոր փուլերի մասին

IMG_20150609_163018.jpgՀին լեզվից շատ բան անցել է նորին, շատ բան էլ քարացել, մեռել է: Ասել՝ որ մեռածից ոչինչ չի կարելի կամ պետք չէ կենդանացնել՝ թերմտություն է: Մեր բարձր ձգտումը պիտի լինի հանել փլատակներից փայլուն գոհարները, և հին լեզվական գանձը գործադրել նոր լեզվի շինության համար:

Առանց հնության, առանց աչքը անցյալում պահելու, դժվար է քաղաքակրթական մեծ գործ կատարել: Կյանքը՝ մի որոշ իմաստով հնի, անցյալի վերամշակումն է: Նոր գրականությունն ու արվեստը ուրիշ բան չեն, եթե ոչ հնության ոճավորումը (stylisstion): Առաջադիմել միշտ չի նշանակում հինը մոռանալ.ճշմարիտ առաջադիմությունը նման է մի փախստականի, որ վազելիս անդադար հետ է նայում:

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ · Ադոնց

Նիկողայոս Ադոնցի կյանքի ուղին

12«Երանի՜ թէ սա գետինը ճեղքուէր և գրքերովս, սեղանովս և աղօտ ճրագով ինձ առնէր իր մէջը, չլսէի այս բոլորը, կարողանայի աշխատիլ հանդարտ սրտով և վերջացնել ծրագրած գործերս»[1]:  Ն. ԱԴՈՆՑ

Ականավոր հայագետ, պատմաբան, բանասեր, բյուզանդագետ Նիկողայոս Ադոնցի հռչակը միջազգային է: Արտերկրի պատմաբանասիրական հանրահայտ երկերում Ն. Ադոնցի անունը և նրա աշխատանքները քաջ հայտնի են, մեջբերվող: Ադոնցը գիտական աշխատանքներ է գրել ռուսերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն: Հայ իրականության մեջ մեծ գիտնականն առավել ճանաչված է պատմությանը վերաբերող իր աշխատանքներով, այնինչ նրա տաղանդը բազմակողմ էր: Հայոց գիտական շրջանակներում երկար ժամանակ նրա մեծածավալ ժառանգության միայն որոշ բեկորներ էին հայտնի, բացի այդ` շատ հարցականներ կային նրա կենսագրության, հատկապես կյանքի վերջին տարիների վերաբերյալ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, Խորհրդային Միության փակ վարագույրները Ադոնցի կյանքի և գիտական ժառանգության շատ դրվագներ անհայտության մեջ էին պահում: Ադոնցի վերածնունդը տեղի ունեցավ անցած դարի վերջին, երբ Պ. Հովհաննիսյանը, ԵՊՀ և ՀՅԴ աջակցությամբ ձեռնամուխ եղավ նրա երկերի հնարավորինս ամբողջական հավաքման և հրատարակության շնորհակալ գործին, որը գլուխ եկավ Գ. Գյուլբենկյանի հիմնադրամի շնորհիվ: Սակայն առ այս պահն էլ մեծավաստակ հայագետի հատկապես լեզվաբանական որոշ գործեր, մասնավորապես՝ բառարանները՝ «Հայերէնի ստուգաբանական բառարան», «Հայերէն արմատական բառարան», «Հայ-վրացերէն բառարան», անտիպ են և գտնվում են ՀՅԴ պահոցներում: Continue reading “Նիկողայոս Ադոնցի կյանքի ուղին”

Ադոնց

Ն. Ադոնցը` Մ. Մաշտոցի և գրերի գյուտի վերաբերյալ

Մ. Մաշտոցի անձի և գրերի գյուտի տարեթվի խնդրին անդրադառնում է Ն. Ադոնցը, որը «Հանդէս ամսօրեայ»-ում 1925 թ. հրապարակում է «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների» աշխատանքը, որտեղ  ի հայտ է բերում քրիստոնեության պատմության վերաբերող ոչ հայկական աղբյուրներում հիշատակվող նոր փաստեր Մաշտոցի կենսագրությունից, որոնք կամա թե ակամա զանց է առել նրա կենսագիր Կորյունը: Օտար աղբյուրներում վկայված է, որ Մաշտոցը ծանոթ է եղել Նեստորի ուսուցիչ Թեոդորոս Մոպսուեստացուն, որին խնդրել է  պարսից մոգության դեմ աշխատություն գրել: Այս փաստը հիշատակված է Փոտիոս պատրիարքի հռչակավոր «Գրադարան» աշխատության մեջ: Ադոնցը եզրակացնում է, որ Մաշտոցին աջակցել են ոչ թե Ակակիոսը և Րաբուլասը, այլ Թ. Մոպսուեստացին, որի հերձվածողական գրվածքները խստորեն դատապարտվել են Եփեսոսի` 431 թ. տիեզերական ժողովում:  Կորյունը հասարակ կենսագիր չէր, այլ եկեղեցական գործիչ և պետք է զերծ պահեր Մաշտոցին նեստորականության հետ աղերսներից, որոնք խորշելի էին: Դավանաբանական նկատառումներով Կորյունը խմբագրել է Մաշտոցի ողջ կենսագրությունը: Ադոնցը հավանական է համարում, որ Մաշտոցը հայոց գրերը հորինած լիներ 4-րդ դարի վերջում Թեոդորոս Մոպսուեստացու աջակցությամբ:  Թեոդրոս Մոպսուեստացին այդ շրջանի ամենահեղինակավոր և գիտնական եկեղեցական հայրերից մեկն էր, որը հայտնի էր Polyhistor – Բազմավեպ անունով[1]:  Նորաստեղծ նշանագրերի հնչագրական և գեղագրական պատկերն ամբողջացնելու համար Մաշտոցին այնուհետև օժանդակել է Կորյունի կողմից ևս հիշատակվող Հռուփանոս, իրականում՝ Ռուփինոս անունով քահանան, որը Մոպսուեստացու աշակերտն էր: Ռուփինոսը  399 թ.  Ասորիքից մեկնել էր Հռոմ և Պելագիոս քահանայի հետ դարձել պելագիական վարդապետության հիմնադիր, այսինքն, ինչպես իր ուսուցիչը, շեղվել ուղղափառ դավանաբանությունից: Ինչպես գրում է Ադոնցը, «Կորիւնը հասարակ կենսագիր չէ, նա եւ եկեղեցական գործիչ է եւ իբր այդպիսին պէտք է և իր գրիչը համակերպէր յետ-եփեսոսական տրամադրութեան: Հայոց կապերը Ասորիքի հետ այժմ պիտի խորշելի թուէր»[2]: Իր քննության ավարտին նշանավոր հայագետ և աղբյուրագետ Ադոնցն առավել խիստ բնութագրում է տալիսԿորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկին՝  իբրև սկզբնաղբյուրի.«Մաշթոցի կենսագիրը շատ հեռու է բաւարարելու այն պահանջներին, որ կարելի է առաջադրել մի աշակերտի, որ գրում է իր ուսուցչի կեանքը: Կորիւնը, որքան ճոռոմաբան, նոյնքան սակաւգէտ է: Գուցէ եւ աւելի գիտէ, քան յայտնում է մեզ: Խոստումնալից յառաջաբանը, ուր ուզում է նաւել «զհամատարած ալեօքն վարդապետական ծովուն», նման է շքեղ մուտքի, որ տանում է մի խեղճ տնակ: Ուստի եւ վերջաբանութիւնը, ուր յայտարարում է, որ «ոչ եթէ ի հին համբաւուց տեղեկացեալ» մատենագրում է, այլ «որոց մեր իսկ ականատես եղեալ», թողնում է բոլորովին հակառակ տպավորութիւն»[3]:

Ըստ Ղազար Փարպեցու` Վռամշապուհին թագավոր էր կարգել Շապուհ Գ-ն, որն իշխել է 383/4-388/9 թթ., ուստի, եզրակացնում է Ն. Ադոնցը, Մաշտոցի կողմից գրերի գյուտը կատարվել է 4-րդ դարի վերջում, Վռամ Դ-ի թագավորության օրոք՝ 388/9-399 թթ: Ավելի որոշակի` գրերի գյուտը պետք է կատարված լիներ 383-392 թթ. միջև ընկած տասնամյակում:

 

[1] Տե՛ս Ն.Ադոնց, «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների», Հանդէս ամսօրեայ, թիւ 7-8, 1925,  էջ 440-441:

[2]  Նույն տեղում, էջ 439:

[3] Նույն տեղում, էջ 328: