ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

Գրաբարյան դարձվածների իմաստակառուցվածքային քննություն

Երկու խոսք

Մեր աշխատանքի գլխավոր նպատակը գրաբարյան դարձվածների իմաստակառուցվածքային քննությունն է: Նկատի ունենալով գրաբարի դարձվածի մասին լեզվաբանության մեջ լիարժեք ուսումնասիրության բացակայությունը` նախ և առաջ պարզել ենք, թե ինչ է գրաբարյան դարձվածը, ինչով է այն տարբերվում ժամանակակից հայերենի դարձվածից: Գրաբարի դարձվածի ընդհանրական քննությունը կատարելով հարցի պատմությանը հատկացրած երկու հատվածներում` հետ այդու ներկայացրել ենք գրաբարյան դարձվածների զուգադրահամեմատական պատկերը: Մեր ուսումնասիրությունը կատարել ենք 12 աղբյուրների հիման վրա` Ագաթանգեղոս, §Պատմութիւն հայոց¦, Փ. Բուզանդ, §Պատմութիւն հայոց¦, Եղիշե, §Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին¦, Ղ. Փարպեցի, §Պատմութիւն հայոց¦, Մ.Խորենացի, §Պատմութիւն հայոց¦, Կորյուն, §Վարք Մաշտոցի¦, Ե. Կողբացի, §Եղծ աղանդոց¦, Ա. Լաստիվերցի, §Պատմութիւն¦, Սեբեոս, §Պատմութիւն¦, Մ. Կաղանկատվացի* §Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի¦, Մ. Ուռհայեցի, §Ժամանակագրութիւն¦, Կ. Գանձակեցի, §Պատմութիւն հայոց¦` դուրս բերելով և հետազոտելով դրանցում տեղ գտած 2881 դարձվածների հատկանիշները, համեմատելով միմյանց հետ և վերջում կատարելով իմաստակառուցվածքային վերլուծություն:

Աշխատանքի առաջին գլուխը նվիրված է սկզբնաղբյուրներում կիրառված դարձվածների զուգադրահամեմատական նկարագրությանը` Ռ. Ղազարյանի §Գրաբարի դարձուածաբանական բառարան¦ (ԳԴԲ)-ի, §Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի¦ (ՆՀԲ)-ի, Ռ. Ղազարյանի և Հ. Ավետիսյանի §Միջին հայերենի բառարան¦ (ՄՀԲ)-ի, Ս. Մալխասյանի §Հայերէն բացատրական բառարան¦-ի, Լ. Հովհաննիսյանի §Գրաբարի բառարան (Նոր հայկազեան բառարանում չվկայված բառեր)¦-ի, Խ. Բադիկյանի §Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան¦-ի տվյալների հետ համեմատության մեջ: Բնագրերից դուրս բերված բոլոր դարձվածները համեմատել ենք նախ Ռ. Ղազարյանի §Գրաբարի դարձուածաբանական բառարան¦-ի հետ` առանձնացնելով այստեղ այս կամ այն պատճառով չգրանցված 843 դարձվածները (2881-ից), որից հետո դրանք համեմատել ենք վերոնշյալ մյուս բառարանների դարձվածների հետ` պարզելու դրանց տարածվածության աստիճանը: Ամեն սկզբնաղբյուրի համար առանձին աղյուսակ կազմելով` ցույց ենք տվել, թե ԳԴԲ-ում վկայված և չվկայված քանի դարձված է տեղ գտել նաև մյուս բառարաններում: Առաջին գլխում միաժամանակ բնագրային մեջբերումներ ենք կատարել ԳԴԲ-ում չարձանագրված դարձվածներից, ինչպես նաև չարձանագրված իմաստներով դարձվածներից, այլ կերպ` իմաստափոխվածներից դրանց արժեքը ավելի ակնառու դարձնելու համար:

 

 

_____________________________________________________________________________

*Գիտակցելով, որ Մ. Կաղանկատվացուն վերագրվող §Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի¦ երկն իրականում ծաղկաքաղ է տարբեր դարերի հեղինակներից` Դրասխանակերտցի և այլք, հատկապես ուշադիր վերծանել ենք այս աղբյուրները, որովհետև այնտեղ ընդգրկված են V-X դդ գրվածքներ:

 

Աշխատանքի երկրորդ գլուխն ամբողջությամբ նվիրված է հոմանիշ, հականիշ, համանուն, հարանուն դարձվածների ուսումնասիրությանն այդ երկերում: Պարզել ենք, որ բոլոր երկերում մեծամասնություն են կազմում հոմանիշ, ապա հականիշ դարձվածները, իսկ համանուն և հարանուն դարձվածները, բավականին սակավադեպ լինելով, այդուհանդերձ կարևոր որակ են:

Աշխատանքի վճռորոշ երրորդ գլուխը նվիրված է դարձվածների իմաստակառուցվածքային քննությանը: Իմաստային և կառուցվածքային պատկերներն առանձին-առանձին ներկայացնելով` նպատակ ունենք դրանց մասին ամբողջական պատկերացում ստեղծելու:

 

Հարցի պատմություն

Ա. Դարձվածի ըմբռնումը լեզվաբանության մեջ

Լեզվական հաղորդակցումն իրականանում է խոսքի միջոցով` արտահայտված ինչպես պարզ, այնպես էլ բարդ նախադասություններով` պայմանավորված խոսքային իրավիճակով ու հաղորդակցման բնույթով, ինչպես նաև առանձին բառերով ու արտահայտություններով:

Հաղորդակցման ժամանակ մարդիկ իրենց խոսքը սովորաբար կառուցում են լեզվում առկա բառերի ազատ կապակցություններով, հիմնվում են տվյալ լեզվի ձևաբանական և շարահյուսական օրենքների ու կանոնների վրա, երբեմն էլ, իրենց խոսքի ուժը սաստկացնելու, այն ավելի դիպուկ ու պատկերավոր դարձնելու նպատակով, դարձյալ իրավիճակի թելադրանքով, իրենց խոսքում գործածում են լեզվում արդեն իսկ առկա, հասարակության կողմից ընդունված ու արժևորված այնպիսի կապակցություններ` դարձվածներ, որոնք հաղորդակցման արժեք ունեն` չնայած բառերի ազատ կապակցություններից կազմված չլինելուն: Այդ կայուն, պատրաստի և  վերարտադրելի լեզվական միավորի` դարձվածի ուսումնասիրությամբ է զբաղվում դարձվածաբանությունը` լեզվաբանության հիմնական, զարգացումների մեջ գտնվող  բնագավառներից մեկը: Լեզվաբանության մեջ այն այսօր համարվում է ինքնուրույն գիտաճյուղ:

Դարձվածը, թեև ծագում է դարերի խորքից, բայց դարձվածաբանության պատմությունը շատ խոր արմատներ չունի: Հայ լեզվաբանության մեջ դարձված եզրին առաջին անգամ հանդիպում ենք անվանի հայագետ Ա. Այտընյանի §Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի¦ գրքում: Դարձված բառին, իբրև հոմանիշ, Ա. Այտընյանը օգտագործում է §ոճ¦ բառը, ընդ որում դարձվածների (ոճերի) անվան տակ նա հասկանում է հարադրավոր կազմությունները` կանգ առնել, եփ հանել, մտիկ ընել, փոյթ տանիլ ևն: §Ոճ մը կամ լեզուին ոճերն որ կ’ըսուի` կիմացուի երկու բառէ բաղադրութիւն մը` որ ի սովորութենէ որոշ նշանակութիւն մ’առած է. Զորօրինակ. ունկն կամ ականջ դնել, որ մտիկ ընել կը նշանակէ¦:[1]

Ըստ Հ. Պետրոսյանի` դարձվածները ժողովրդական լեզվամտածողության արդյունք են, ձևավորվում են հիմնականում լեզվի խոսակցական տարբերակում, ապա աստիճանաբար թափանցում գրական լեզու: Դրանք խոսքի ոճավորման կարևորագույն միջոց են: §Սրանց կազմավորման հիմքում,- գրում է գիտնականը,- ընկած են այլևայլ (օրինակ, հոգեբանական, տրամաբանական) գործոններ, ինչպես` նմանակումը, համեմատությունը, առընթերության զուգորդումը, չափազանցումը, տարամիտումը` հակադրումը ևն¦[2]:

Հ. Աճառյանը §դարձված¦ անվան տակ հավաքում է մի խումբ ձևեր, որոնք ժողովրդական ստեղծագործության արդյունք են: Այսպես` զվարճալի դարձվածներ, պատկերավոր բացատրություններ, առածներ, առակներ ևն: Այս բոլորը, ըստ նրա, ազգագրության, հատկապես բանահյուսության նյութ են կազմում, իսկ դրանց գլխավոր տարբերակիչ հատկանիշը համարում է հանգավորությունը: §Հանգավորության հետ համընթաց և անբաժան չէ դարձվածի կարճությունը, որով ամփոփվում է մի իմաստուն միտք` առանց երկարաբանության¦[3]:

Լ. Եզեկյանը շեշտում է դարձվածի բաղադրիչների վերաիմաստավորումը, այսինքն այն, որ §դարձվածի բաղադրիչներից յուրաքանչյուրն այդ կապակցության մեջ չի պահպանում իր բառային, բառարանային բուն իմաստը և ձեռք է բերում նոր նշանակություն… Եվ անշուշտ, դարձվածի համար կարևորը նաև նրա փոխաբերական-այլաբանական իմաստ արտահայտելն է: Մեր կարծիքով, եթե դարձվածը չունի փոխաբերական իմաստ, ապա այն սովորական, ազատ, ոչ կայուն բառակապակցություն է¦[4]:

Խ. Բադիկյանի համոզմամբ` §դարձվածները իմաստավորվել են ժողովրդի դարավոր փորձով, դարձել պատկերավոր ու կուռ արտահայտություններ, այդ պատճառով էլ հանդես են գալիս կյանքի բոլոր բնագավառներում և խոսքը դարձնում պատկերավոր ու արտահայտիչ` նրան տալով դիպուկություն ու սեղմություն¦[5]: Դարձվածներում, ըստ լեզվաբանի, արտահայտվում են նաև այդ լեզուն կրող ժողովրդի պատմությունը, սովորությունները, կենցաղն ու աշխարհաճանաչումը:

Ա. Մուրվալյանը իր §Հայոց լեզվի դարձվածաբանություն և բայակազմություն¦ աշխատությունում, մանրամասն խոսելով դարձվածների մասին, գրում է. §Լեզվին աղ ու համ տվողը նրա դարձվածներն են, որոնք ընդհանրապես խոսքը դարձնում են պատկերավոր ու արտահայտիչ, ազդեցիկ ու դիպուկ¦[6]: Ըստ նրա` հայոց լեզուն, լինելով աշխարհի ամենահարուստ լեզուներից մեկը, իր մեջ բովանդակում է դարձվածների անհուն ծով` երեք տասնյակ հազարից ավելի դարձվածներ` գրեթե բացառած առածներն ու ասացվածքները, որոնց թիվը խիստ մեծ է:

Ակներև է, որ դարձվածների տարբերակման չափանիշները, դարձվածաբանության ընդգրկման հարցերի վերաբերյալ եղած կարծիքները այնքան հակասական են ու իրարամերժ, որ կարելի է անգամ ենթադրել, թե լեզվաբանները խոսում են լեզվական տարբեր, նույնիսկ հակադիր իրողությունների մասին` ընդհանուր հայտարարի գալով գրեթե միայն դարձվածների` պատկերավորման անփոխարինելի միջոց լինելու հարցում: Այսպես, դիտարկենք այդ հակասական մոտեցումները նախ ժամանակակից հայերենում, ապա դրանց արմատը գտնենք գրաբարում հարցի մասին լիարժեք պատկերացում ունենալու համար: Ա. Այտընյանի ըմբռնումների առաջին իսկ անդրադարձից ակնհայտ դարձավ դարձվածի և հարադրավոր սովորական կապակցության տարբերակման` վերջնական լուծում չստացած հարցադրումը, որը տիրապետող խնդիր է նաև ռուս լեզվաբանության մեջ:

Այս հարցով փորձել է զբաղվել Ս. Մելքոնյանն իր §Ակնարկներ հայոց լեզվի ոճաբանության¦ գրքում: Ըստ նրա` դարձվածների և սովորական հարադիրների հիմնական տարբերությունը վերաբերում է դրանց իմաստային կողմին: §Ի տարբերություն սովորական հարադիրների,- գրում է նա,- որոնց համար հատկանշական է ուղղակի նշանակությունը, դարձվածները վերաիմաստավորված միավորներ են: Սովորական հարադիրների իմաստը գոյանում է դրանց բաղադրիչների իմաստների գումարից: Իսկ դարձվածների իմաստը բաղադրիչների իմաստից տարբեր է և ավելի լայն¦[7]:

Դարձվածը զուտ հարադրական բայերից կազմված գոյացություն է դիտում նաև Մ. Աբեղյանը: Ըստ նրա` ոչ միայն առանձին բառերի նշանակությունն է փոխվում, այլև բառերի կապակցությունների: Բառերի այդպիսի նորիմաստ կապակցությունները սովորաբար կոչվում են դարձվածներ, որոնք մի բառի նշանակություն են ստանում և կարող են նաև մի բարդ բառ համարվել: Մ. Աբեղյանը բերում է §Ձեռքդ քաշիր սեղանից¦ և §Ձեռք քաշիր սեղանից¦ կապակցությունները` ցույց տալով, որ առաջին դեպքում խոսքն ունի հասցեատեր, երկրորդում` ոչ, այսինքն` §չենք մտածում իսկական նշանակությամբ, թե ձեռքը սեղանի վրա դրված է, և լսողը պետք է ձեռքը ետ տանի, այլ այդ նշանակում է` թողնել, լքել մեկ բան, դադարել մի բան անելուց…¦[8]:

Դարձվածի և հարադրավոր սովորական կապակցության որոշման հարցը, ըստ էության, անմիջականորեն բխում է դարձվածի լայն և նեղ ըմբռնումների հակադրությունից:

Դարձվածը լայն իմաստով ընկալող տեսաբանների համար դարձվածներ են լեզվում եղած բոլոր կայուն (հաճախ էլ ոչ կայուն) բառակապակցությունները, այդ թվում` հարադրավոր բայերն ու վերաբերականները, ինչպես նաև բոլոր առածներն ու ասացվածքները, անեծքներն ու օրհնանքները, թևավոր խոսքերն ու իդիոմատիկ արտահայտությունները: Նեղ առումով ըմբռնող տեսաբաններն էլ, ըստ Խ. Բադիկյանի, հատկապես միջին և նոր սերնդի ներկայացուցիչները, դարձվածի սահմանները խիստ նեղացնելով, դարձված են համարում միայն իդիոմները:

Արդ, հենվելով լեզվաբանների առաջադրած դրույթների վրա, փորձենք ճշտել, թե իրականում ինչ ընդհանրություններ և տարբերություններ կան դարձվածի և շարահյուսական սովորական կապակցությունների միջև:

Ըստ Խ. Բադիկյանի` դարձվածները §փակ կառույցներ¦ են, պատրաստի վերարտադրելի միավորներ, որոնցում նույնպես գործում են քերականական այն բոլոր հարաբերությունները, որպիսիք կան նախադասությունների մեջ, օրինակ, խնդրառություն, համաձայնություն, շարադասություն, հոլովման և խոնարհման հարաբերություններ, սակայն դարձվածների մեջ սրանք մեծավմասամբ քարացած, հնացած են: Սրանք, ըստ լեզվաբանի, §դարձվածային նախադասություններ¦ են: Թեև §դարձվածային նախադասությունները¦ նույնպես կազմվում են սովորականների համար գոյություն ունեցող նույն քերականական օրենքներով ու կաղապարներով, սակայն մի քանի հիմնական հատկանիշներով, որոնք դարձյալ Խ. Բադիկյանն է նշում, տարբերվում են նրանցից`

  • Ա. Դարձվածային նախադասությունները խոսողության ընթացքում առանձին բաղադրիչներից չեն կազմվում, ինչպես սովորականները, այլ խոսողի կողմից վերարտադրվում են որպես խոսքային ամբողջական պատրաստի բլոկներ:

Բ. Դարձվածային նախադասություններն օժտված են իրենց բաղադրիչների քանակական և որակական կայուն կազմով, իմաստային կայունությամբ, բառային կազմի կայունությամբ, ինչպես նաև գործառության կայունությամբ:

Գ. Դարձվածային նախադասությունները սովորականներից տարբերվում են նաև նախադասության կազմիչների շարադասությամբ, որը սերտորեն առնչվում է դարձվածի միջարկելիությանը:

Դ. Դարձվածային նախադասությունների քերականական առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ ի տարբերություն սովորական նախադասությունների, սրանց` բայով արտահայտված ստորոգյալը մեծ մասամբ զուրկ է լրիվ հարացույցից:

Ե. Եվ վերջապես դարձվածային և սովորական նախադասությունների տարբերակիչ հատկանիշ կարելի է համարել նաև այն, որ սովորական նախադասությունների դեպքում հնարավոր է փոխակերպման փաստը¦:

Ամփոփելով Խ. Բադիկյանի դատողություններն այս հարցի վերաբերյալ` կնկատենք, որ նա տարբերակում է դարձվածը, դարձվածային նախադասությունը և սովորական նախադասությունը, այսինքն` ընտրում է ոսկե միջինը` դարձվածի  ո°չ նեղ, ո°չ լայն ըմբռնումը, մինչդեռ Ս. Մելքոնյանը հստակ սահման է դնում սովորական հարադրությունների և դարձվածների միջև:

Հայ լեզվաբանության մեջ դարձվածը լայն իմաստով  ընկալողներից մեկն էլ Վ. Առաքելյանն է: §Դարձված տերմինը մենք վերցնում ենք ընդարձակ առումով,- գրում է նա,- և համարում ենք երկու կամ ավելի բառերի խիստ սերտ կամ պակաս սերտ միասնությունը` իմաստային մի ամբողջության մեջ, որպես մի կայուն կապակցություն¦[9]: Ըստ լեզվաբանի` դարձվածը բառի պես անվանական (բառական) գործառույթ է կատարում և կառուցվածքով էլ ավելի առնչվում է բառի հետ, քան նախադասության, եթե նույնիսկ դարձվածային կապակցությունը հանդես է գալիս իբրև մի ամբողջական նախադասություն: Դարձվածի նկատմամբ լայն ըմբռնում ունենալով հանդերձ` Վ. Առաքելյանը դրանք տարբերակում է բառերի ազատ կապակցություններից` հիմնվելով այն բանի վրա, որ հնարավոր չի լինում դարձվածի որևէ բաղադրիչ փոխարինել իր հոմանիշով: Օր.` §քավության նոխազ¦ հին դարձվածը դարերով զոդված մի այնպիսի համաձույլ է ըստ նրա, որ չի կարելի դարձնել §քավության այծ¦ կամ §թողության նոխազ¦:

Դարձվածը լայն իմաստով է ընդունում նաև Ա. Մուրվալյանը` դարձվածների մեջ դիտարկելով առածներն ու ասացվածքները, անեծքներն ու օրհնանքները, սպառնալիքի և փաղաքշանքի արտահայտությունները, աֆորիզմները, թևավոր խոսքերն ըստ այնմ, որ սրանց մեջ իմաստի ուղղակի առման հետ միասին այս կամ այն չափով արտահայտված է նաև նրանց անուղղակի կամ փոխաբերական առումը, նրանց մեջ ամփոփված ու խտացված են ժողովրդի կյանքի տարբեր կողմերը:

Լեզվաբանության մեջ բուռն քննարկումների ենթարկված դարձվածների  լայն և նեղ ըմբռնումների հակադրությունը, կարծում ենք, պատահական չէ, այլ հիմնված է ռուս լեզվաբան Վ. Վ. Վինոգրադովի կատարած դասակարգման վրա` ըստ դարձվածի բաղադրիչների սերտության աստիճանի: Այդ դասակարգումը տարակարծությունների առիթ դարձավ առաջին հերթին հենց ռուս լեզվաբանության մեջ: Քանի որ մեր ուսումնասիրությունը շատ հարցերում առնչվում է նաև ռուս լեզվաբանների հայացքներին, այդ պատճառով էլ նպատակահարմար ենք գտել նաև համառոտ ներկայացնել ռուսական դարձվածաբանության պատմությունը` ցույց տալու, որ երկսայր այդպիսի հարցերը մեր լեզվաբանության §մենաշնորհը¦ չեն: Ռուս լեզվաբանության մեջ, ինչպես Խ. Բադիկյանն է փաստում, դարձվածաբանության ուսմունքով սկսել են զբաղվել դեռևս XVIII դարի կեսերից, բայց այն զարգացման լայն ոլորտներ է ընդգրկել խորհրդային լեզվաբանության մեջ և ամենաբարձր մակարդակի է հասել 60-80-ական թթ:

Ըստ Խ. Բադիկյանի` խորհրդային, ինչպես նաև արտերկրի լեզվաբանության շատ բնագավառներ, այդ թվում` դարձվածաբանությունը, գիտական ավելի բարձր մակարդակի  բարձրացրին ականավոր լեզվաբան Վ. Վ. Վինոգրադովի աշխատությունները, որոնք դարձվածաբանության պատմության մեջ նոր փուլ սկզբնավորեցին[10]: Իր §Ռուսական դարձվածաբանության` որպես լեզվաբանական գիտակարգի հիմնական հասկացությունները¦ աշխատության մեջ նա դարձվածաբանության հարցերին վերաբերող մի բանավեճ բացեց, որը շարունակվում է ցայսօր: Վինոգրադովը լեզվի բառապաշարում եղած բոլոր կայուն բառակապակցությունները, որոնց դարձվածի արժեք էր տալիս, ըստ բաղադրիչների միջև եղած իմաստային հարաբերության ստորաբաժանեց երեք հիմնական խմբերի` դարձվածային սերտաճումներ, միասնություններ և կապակցություններ: Նա դարձվածային սերտաճումներ անվանեց այնպիսի կայուն կապակցությունները, որոնց բաղադրիչները իմաստային ամենասերտ կապերով են կապված, դարձվածային միասնության իմաստը համարյա թե բխում է առանձին բաղադրիչների իմաստների գումարից, իսկ դարձվածային կապակցություններ նա համարում էր այնպիսի կառույցները, որոնց բաղադրիչները հիմնականում պահում են իրենց իմաստային ինքնուրույնությունը, բայց իրենց կապերով այդուհանդերձ  մնում են կախյալ վիճակում:

Ն. Մ. Շանսկին Վ. Վինոգրադովի տված իմաստային դասակարգմանն ավելացրեց նաև չորրորդ խումբը` դարձվածային արտահայտությունները, որոնց շարքին է դասում առածները, ասացվածքները, բաղադրյալ եզրերն ու սովորական արտահայտությունները: Շանսկին առաջին լեզվաբանն է, որ դարձվածները դասակարգեց նաև ըստ կառուցվածքային տիպերի` դրանցում առանձնացնելով 12 կաղապար: Փաստորեն, Շանսկին նույնպես   դարձվածաբանության լայն ըմբռնման կողմնակից է: Ռուս լեզվաբանության մեջ դարձվածաբանության խնդիրներով է զբաղվել նաև Ս. Գ. Գավրինը, որ Խ. Բադիկյանի վկայմամբ, 25 տարի խորամուխ էր ռուսաց լեզվի դարձվածաբանության ամենաբազմազան հարցերի մեջ: Նա քննադատում է դարձվածը նեղ իմաստով ընդունող լեզվաբաններին` ի վերջո առաջարկելով դարձվածային բոլոր միավորները բաժանել երկու մեծ խմբերի` բառակապակցության և նախադասության կառուցվածքային տիպերի: Դարձվածաբանության նեղ ըմբռնման կողմնակիցները նույնպես քիչ չեն: Նրանցից մեկը ռուս լեզվաբանության մեջ Ա. Մ. Բաբկինն է, ով, սակայն ընկնում է ծայրահեղության մեջ և դարձվածի սահմաններն այնքան է նեղացնում, որ դարձվածի և իդիոմի միջև հավասարության նշան է դնում: Բաբկինին զուգահեռ այս տեսությունն էր զարգացնում նաև Ն. Ն. Ամոսովան, որը անգլերենի դարձվածաբանությանը նվիրված աշխատության մեջ դարձվածներ է համարում միայն կայուն, վերաիմաստավորված բառակապակցությունները, որոնց մեջ ընդունում է ինչպես անվանական, այնպես էլ հաղորդակցական կապակցությունները:

Ա. Ի. Մոլոտկովը դարձվածի շրջանակներն ավելի է նեղացնում` դարձվածներ չհամարելով նույնիսկ այնպիսի կայուն բառակապակցությունները, որոնցում բաղադրիչներից մեկնումեկը պահում է իր իսկական իմաստը: Այսպես, օրինակ, նա դարձված չի համարում գայլի ախորժակ, արջի ծառայություն, թռչնի կյանք, հորթի երջանկություն կայուն կապակցությունները, որոնցում ախորժակ, ծառայություն, կյանք, երջանկություն բաղադրիչները չեն իմաստափոխվել :

Ամփոփելով լեզվաբանների վերոնշյալ դիտարկումները`  գալիս ենք այն եզրահանգման, որ դարձվածը լայն առումով ընկալող տեսաբանները ելակետ են ընդունում §դարձվածային կապակցությունների¦ կամ հարադրավոր կապակցությունների, առածների, ասացվածքների, թևավոր խոսքերի հիմքում ընկած փոխաբերական իմաստը, սակայն մեր խորին համոզմամբ, միայն փոխաբերական իմաստը և ժողովրդական ծագումը չեն կարող բավարար պայմաններ լինել դրանք դարձված համարելու: Ժողովրդական ծագումը և փոխաբերական իմաստը դարձվածային նախադասությունների, կապակցությունների` դարձվածների շարքին դասելու մոտեցումը հիմք ընդունելով` դարձվածի լայն ընկալման տեսության պաշտպանները, բարեբախտաբար, փոխաբերաբար գործածված և ժողովրդական հիմք ունեցող բառերը նույնպես դարձված չեն համարում: Սրան խանգարող թերևս միակ հանգամանքը բառի §միաբաղադրիչ¦ լինելն է. դարձված ունենալու համար առնվազն երկու բաղադրիչ է անհրաժեշտ, իսկ մյուս կողմից  չի կարելի մոռանալ, որ դարձվածները երկու և ավելի բառերից կազմված բառակապակցություններ են,  ոչ թե նախադասություններ:

Սակայն, եթե նկատի ունենանք Ս. Մելքոնյանի առաջադրած դրույթը, թե թևավոր խոսքերը, առածներն ու ասացվածքներն առաջացել են ժողովրդի կենսափորձը սեղմ ձևով արտահայտելու պահանջից, ապա, կարծում ենք, այստեղ ուղղակի պարտավոր ենք սահման դնել դրանց և դարձվածների միջև, որովհետև, ինչպես դարձվածների ուսումնասիրությունն է ցույց տալիս, վերջիններս որևէ պահանջի թելադրանքով չեն ստեղծվել և ստեղծվում, այլ ժողովուրդն իր մտքերը պատկերավոր, սեղմ և դիպուկ արտահայտելու կամքով է դրանք ստեղծում և գործածում: Մնում է ընտրել չարյաց նվազագույնը. դարձվածի և դարձվածային նախադասության շփոթի վերացման և հատկապես հակառակ տեսության պաշտպանների փաստարկներից  պաշտպանվելու համար պետք է հստակորեն տարբերակել §բուն դարձված¦ և §դարձվածային կապակցություն¦ հասկացությունները:

Դարձվածաբանության վիճահարույց հարցերն այսքանով բնավ չեն սահմանափակվում. երկրորդ  և ոչ պակաս կարևոր հարցը վերաբերում է դարձվածի կայուն կամ §անկայուն¦, փոփոխական միավոր լինելուն:

Ժամանակակից հայ լեզվաբանության մեջ միաբերան ասվում է, թե դարձվածները կայուն կապակցություններ են, սակայն, վստահ ենք, որ այս հարցը այնքան էլ դյուրին լուծում չունի. նախ հասկանանք` §կայուն¦ ասելով ինչ ենք հասկանում: Կայունությունը, կարծում ենք, ենթադրում է ձևիմաստային կայունություն: Այս սկզբունքով առաջնորդվելով, բնականաբար, դարձվածների այսպիսի ահռելի քանակ չենք ունենա, որը, իհարկե, բնավ չի նսեմացնի մեր լեզվի բառապաշարի որակը. դրանք լեզվի անկապտելի սեփականությունն են` թեպետ այլ գործառույթով ու լեզվական արժեքով:

Ժամանակակից հայ լեզվաբանության մեջ դարձվածների` կայուն կապակցություններ լինելը (որոշ բացառություններով) փորձում ենք ընդունել` չնայած մեր լեզվի արդի փուլում կայուն խիստ սակավադեպ իրակությունների գոյությանը (թեև կարծում ենք` պետք չէ §լեզուն դինամիկ համակարգ է, նրա անշարժությունը կհանգեցնի նրա մահացման¦ խոսքը կարգախոս դարձնելով` լեզվական գրեթե յուրաքանչյուր իրողություն դիտել իբրև ինչ-որ տեղ անկայուն, երկվությունների տեղիք տվող երևույթ, որոնցից մեկն էլ, կարծես, մեր քննության առարկա §քմահաճ¦ դարձվածներն են):

Իմաստի և ձևի կայունության հարցում որևէ կասկած չունենալով ժամանակակից հայերենում` փոքր-ինչ երկմտում ենք ձևի կայունության մասով` այն առանձին վերցրած: Այս կասկածը հարուցել է ոմանց կողմից §դարձվածային տարբերակ¦ անվանումը թյուրիմացաբար ստացած դարձվածների` ժամանակակից հայերենում թեև ոչ շատ, բայց նկատելի գոյությունը: Օր.` §աչքով տալ¦ և §աչքով անել¦, §արյունը խմել¦ և §արյունը ծծել¦ ևն: Այստեղ գործ ունենք դարձվածի գերադաս և կամընտիր  անդամների հետ: Հենց այս կամընտիր կամ §ազատ¦ անդամներն են, որ փոփոխվելով ստեղծում են §դարձվածային տարբերակներ¦:

Ձևի կայունությունը, կարծում ենք, չպետք է հանդուրժի այսպիսի փոփոխություններ, թեև դրանց շնորհիվ բառապաշարն է մեծապես շահում` հարստանալով նորանոր դարձվածներով:

Արդ, ամփոփելով ժամանակակից հայերենի դարձվածի մասին ասվածները, նշենք նրա տարբերակիչ հատկանիշները և փութով անցնենք գրաբարի դարձվածի քննությանը դրանց ընդհանրություններն ու տարբերություններն ակնբախ դարձնելու նպատակով:

Փաստորեն, ժամանակակից հայերենի դարձվածը, գրեթե առանց բացառության, երկու և ավելի բառերի կայուն, անմիջարկելի, փոխաբերական իմաստ և պատկերավոր գաղափար արտահայտող կապակցություն է, որի բաղադրիչները հանդես են գալիս վերաիմաստավորված:

Ժամանակակից հայերենի դարձվածների վիճահարույց հարցերը արդյոք լեզվի զարգացման միայն ա՞յդ փուլի առանձնահատկությունն են, թե՞ ունեն ավելի խոր արմատներ: Այս հարցի պատասխանը ստանալու համար տեսնենք, թե ինչ է ի վերջո գրաբարի դարձվածը, արդյոք այն ժամանակակից հայերենի նույն դարձվա՞ծն է` օժտված կայունությամբ, անմիջարկելիությամբ, բաղադրիչների վերաիմաստավորմամբ:

 

Բ. Դարձվածը գրաբարում

 

Գրաբարի դարձվածի նպատակաուղղված քննություն դեռևս չի կատարվել, և դա բավականին բարդացնում է այդ բնագավառի ուսումնասիրությունը և մեծացնում այն ուսումնասիրողի պատասխանատվությունը, քանի որ դարձվածները, լինելով լեզվի բառային կազմը լրացնող, հարստացնող միջոց, խոշոր դեր են կատարում ոչ միայն ոճաբանական տեսանկյունից, այլև զուտ իբրև շինանյութ: Դրանք, ծագելով տարբեր աղբյուրներից  ու տարբեր ժամանակաշրջաններից, պարունակում են արտահայտչական անսահմանափակ բազմազանություն, խոր մտքեր` խոսքը օժտելով հասցեականությամբ և հուժկու ազդեցությամբ:

Գրաբարի դարձվածի ուսումնասիրությունը սկսենք նրան տված մեր սահմանմամբ  ուսումնասիրության հետագա ընթացքը կանխորոշելու համար. երկու և ավելի բառերից կազմված կապակցությունը, որի բաղադրիչները հիմնականում հանդես են գալիս վերա-իմաստավորված, որի շնորհիվ այդ կապակցությունը պատկերավոր գաղափար է արտահայտում և համատեքստում հաճախ փոխաբերական իմաստով գործածվում, քան ուղիղ, կոչվում է դարձված:

Առաջին հայացքից տարօրինակ թվացող այս սահմանման մեջ իրականում անսովոր ոչինչ չկա. գրաբարի դարձվածի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ դրանք կայուն կապակցություններ չեն (չնայած սակավաթիվ բացառություններին)` ի տարբերություն ժամանակակից հայերենի դարձածների (թեև ձևի կայունության հարցին որոշ վերապահությամբ մոտեցանք, սակայն հատկապես համաժամանակյա քննություն ունենալով մեր նպատակակետում, չփորձեցինք ապացուցել նաև ժամանակակից հայերենի դարձվածների` գոնե ոչ միանշանակ կայունությունը): Նախ խոսենք հենց այս խնդրի մասին. ի՞նչ ենք հասկանում` ասելով` գրաբարի դարձվածը կայուն կապակցություն չէ: Ժամանակակից հայերենի դարձվածի առթիվ արդեն անդրադարձել ենք §դարձվածային տարբերակ¦ հասկացությանը, որը, սակայն, մեր ուսումնասիրության առարկա դարձրած չլինելով, մանրազնին քննության չենք ենթարկել: Արդ, խոսելով գրաբարի դարձվածի մասին, արդեն որոշակի պատկերացում տանք դարձվածի և §դարձվածային տարբերակի¦ մասին: Գրաբարում ունենք, դիցուք, §պատասխանի առնել¦ և §պատասխանի տալ¦ դարձվածները` իրենց  գերադաս և կամընտիր անդամներով: Արդյոք կարելի՞ է սրանցից առավել ուշ առաջացածը (կարծում ենք, դա երկրորդն է, քանի որ դարձվածների ճնշող մեծամասնությունը գրաբարում կազմվում է առնել և լինել դերբայների միջոցով) §դարձվածային տարբերակ¦ դիտել: Հարցը հետևյալն է` դարձվա՞ծ, թե՞ դարձվածային տարբերակ, և վերջինս արդյոք  լիարժեք դարձվա՞ծ է: Պատասխանենք նախ երկրորդ հարցին. §դարձվածային տարբերակը¦, մեր համոզմամբ, լիակատար դարձված է, քանզի խոսքային համապատասխան իրավիճակում կարող է գործածվել §բուն¦ դարձվածին հավասարարժեք, լինել խոսողի անհատականությանը, խոսքային իրավիճակին շատ ավելի  համապատասխան:

Դարձվա՞ծ, թե՞ դարձվածային տարբերակ կամ կայու՞ն, թե՞ ազատ կապակցություն: Ո՞ր կետում են այս երևույթները հատվում: Եթե դարձվածը կայուն կապակցություն է, ապա նրա բաղադրիչի կամ բաղադրիչների փոփոխություն չի ենթադրվում (ձևի կայունություն), մինչդեռ §դարձվածային տարբերակը¦ հենց այդպես է գոյանում: Վերջինիս առաջացումը ենթադրում է §սկզբնաձևի¦ ջարդում, տարրալուծում, ընդ որում դա չի սահմանափակվում միայն այս կամ այն բաղադրիչի հեռացմամբ և նորի կցմամբ (արհեստականության տպավորությունը պատահական չէ), այլև դարձվածի միջարկմամբ, այսինքն` դարձվածի կազմում եղած բաղադրիչներին նորերի հավելմամբ, որը ժամանակակից հայերենում անթույլատրելի է: Դիմենք օրինակների օգնությանը` ի սուր մաշել // ի սուր սուսերի մաշել, մարտ դնել // մարտ ընդ ումեք դնել, մարտ տալ // մարտ պատերազմի տալ, զանձն ի մահ դնել // զանձն ի մէջ մահուան և կենաց դնել, գրով սահմանել // ընդ գրով սահմանել, ի սուր մատնել // ի բերան սրոյ մատնել ևն:

Ինչպես օրինակներն են ցույց տալիս, նման միջարկությունների շնորհիվ բացարձակ նոր և լիիրավ  դարձվածներ ենք ստանում (անգամ համատեքստից դուրս իբրև դարձված ընկալվող)` բաղադրիչների ձևի ու իմաստի կայունությամբ օժտված, ուստի որոշեցինք §դարձվածային տարբերակ¦ եզրույթը, որը մեր ընկալմամբ արհեստածին է, հանել գրաբարի դարձվածի քննության ոլորտից, իսկ դարձվածը այսքանից հետո, բնականաբար, դիտարկել որպես ոչ կայուն կապակցություն, համենայն դեպս ձևի կայունության տեսանկյունից, իսկ դա, մեր համոզմամբ, բավարար հիմք է դարձվածը կայուն կապակցություն չհամարելու ընդհանրապես: Դարձվածի կայունությունը կարծես կշեռք է` մի նժարին ձևի կայունությունը, մյուսին` իմաստի: Ձևի կայունության խաթարումը կհանգեցնի, բնական է, նժարների անհավասարակշռության, այսինքն` կայունության խախտման, հետևաբար դարձվածի կայունության մասին խոսք լինել չի կարող (բացառությունները իհարկե չենք մոռանում, որ հաստատում են օրինաչափությունները` ըստ դիալեկտիկայի):

Գրաբարի դարձվածի անկայունությունն է ապացուցում նաև նրա բաղադրիչների ազատ շարադասությունը, բայց §ազատ շարադասություն¦ ասելով չպետք է հասկանալ դարձվածի ցանկացած բաղադրիչի` մյուսի տեղը անկաշկանդ զբաղեցնելու և իմաստի անաղարտություն պահելու երևույթը: Ազատ շարադասությունը հիմնականում  վերաբերում է բայի ազատ տեղաշարժին, քանի որ գրաբարի դարձվածները մեծավմասամբ բայական  կազմություններ են, ինչպես նաև դարձվածի մյուս բաղադրիչների, ճիշտ է, ոչ հաճախակի, բայց երբեմն հանդիպող տեղափոխություններին միմյանց նկատմամբ (եռանդամ, քառանդամ ևն դարձվածներ): Ըստ էության, բայի նման ազատությունը պայմանավորված է խոսքի, հաղորդակցության մեջ նրա  գերադասությամբ. հիմնական խոսքակազմիչը բայն է:

Այսպիսով, եթե ժամանակակից հայերենում ունենք ձեռք մեկնել, բայց չունենք մեկնել ձեռք կամ գլուխ տալ, բայց ոչ տալ գլուխ, ապա գրաբարում ունենք ինչպես ահափետ առնել, այնպես էլ առնել ահափետ, ձիարձակ լինել և լինել ձիարձակ հավասարազոր դարձվածները:

Եթե ամփոփենք գրաբարի դարձվածի մասին ասվածը, կստանանք այս պատկերը. այն երկու և ավելի բառերի ոչ կայուն, միջարկելի և բաղադրիչների ազատ շարադասությամբ  կապակցություն է: Որպեսզի սովորական բառակապակցության և դարձվածի միջև հստակ անջրպետ լինի, բնականաբար դարձյալ պիտի շեշտենք դարձվածի փոխաբերական իմաստը, նրա արտահայտած պատկերավոր գաղափարը և բաղադրիչների վերաիմաստավորումը` չմոռանալով, սակայն, համատեքստի անփոխարինելի դերը դարձվածի որոշման հարցում: Օր.` Ղ. Փարպեցին իր երկում երեք անգամ գործածում է §ի մէջ առնուլ¦ կապակցությունը` մի դեպքում իբրև դարձված` §մեջբերել¦ իմաստով (370), մյուս երկու դեպքերում` որպես սովորական բառակապակցություն` §շրջապատել¦ նշանակությամբ (18, 168):

Գրաբարյան դարձվածի ուսումնասիրության խնդիրները այսքանով չեն սահմանափակվում. այստեղ հաճախ հանդիպում են փոխաբերական իմաստ չունեցող, բայց պատկերավոր միտք արտահայտող կապակցություններ` դարձվածներ, որոնք միայն այդ պատկերավորության շնորհիվ  են  դարձված համարվում, և ի տարապարտուց են շատերը պնդում, թե պատկերավորությունը պայմանավորված է փոխաբերական իմաստով: Ըստ մեզ, դա պարտադիր չէ, քանի որ այդպես մտածողները նկատի են ունենում միայն իմաստի պատկերավորությունը: Դիցուք` բրածեծ լինել, փախստական լինել//առնել, հրակէզ լինել// առնել, հալածական լինել// առնել և նման այլ դարձվածներում փոխաբերական իմաստ չկա, քանի որ բրածեծ լինել-ը իսկապես բրերով ծեծվելն է` առանց վերաիմաստավորման, հրակէզ լինելը իրոք հրկիզվելն է, հրակէզ առնել-ը` հրկիզելը ևն, բայց քանի որ այս կապակցությունները բրերով ծեծվելու, փախչելու, փախուստի մատնելու, հրկիզելու, հրկիզվելու և այլ մտքերն արտահայտում են ոչ թե մեկ, այլ երկու և ավելի բառերի պատկերավոր կապակցությամբ (ձևի պատկերավորություն), հետևաբար դարձված են համարվում:

Այսպիսով, վստահ ենք, որ այս պարագայում գործ ունենք ձևի և իմաստի պատկերավորության հետ, որոնց առկայությունը պարտադիր է պատկերավոր գաղափար արտահայտելու համար, իսկ նրանցից մեկի կամ մյուսի բացակայությունը կհանգեցնի պատկերավորության ոչ լիարժեքության, հետևաբար դարձվածի գոյության երկվության: Այստեղ պետք է նկատի ունենալ հետևյալ հույժ կարևոր փաստը` դարձվածի` պատկերավոր գաղափար արտահայտելու և փոխաբերական իմաստ չունենալու հանգամանքները բնավ չեն բացառում փոխաբերական իմաստ արտահայտող, բայց պատկերավոր միտք չարտահայտող դարձվածների գոյություն: Փոխաբերական իմաստը ինքնին պատկերավորություն է ծնում` բառերի որևէ կապակցությամբ արտահայտված: Ըստ այսմ կարող ենք պնդել, որ գրաբարի դարձվածի մեջ պետք է շեշտել առաջին հերթին պատկերավորությունը, ոչ թե փոխաբերությունը, ընդ որում չի կարելի մոռանալ դարձվածների` ժողովրդական լեզվամտածողության արդյունք լինելու փաստը. ժողովրդի խոսքը հասարակ է ու ազատ, նա խոսելիս չի մտածում փոխաբերական իմաստ արտահայտելու մասին, այլ հաճախ փորձում է պատկերավոր միտք արտահայտել, որի շնորհիվ էլ հաճախ երկրորդաբար հանգում է փոխաբերության:

Գրաբարի դարձվածաբանության մյուս էական հարցը, որին բախվեցինք նաև ժամանակակից  հայերենի և ռուսերենի դարձվածաբանության մասին ակնարկում, դարձվածի լայն և նեղ ընկալման խնդիրն է, որը գրաբարում փոքր-ինչ տարբեր ձևակերպում ունի. եթե հարադրավոր սովորական կազմությունների և դարձվածների տարորոշման հարցում խիստ կարևոր է համատեքստի առկայությունը, առանց որի անհնար է սահմանազատել դրանք, ապա, այսպես կոչված, դարձվածային նախադասությունները, անտարակույս, լեզվական բացարձակ տարբեր իրակություններ են, քանի որ դրանք նախ և առաջ, իրապես, կայուն կապակցություններ են, զորօրինակ, անհնար է §Մահ ոչ իմացեալ մահ է, մահ իմացեալ` անմահութիւն¦ կապակցության բաղադրիչների շարադասությունը փոխել կամ միջարկել այլևայլ բաղադրիչներով կամ էլ հանել այս կամ այն բաղադրիչ(ներ)ը: Մյուս կողմից, գրաբարի դարձվածներին բնորոշ հաջորդ հատկանիշի համաձայն, չենք կարող այս կապակցության բաղադրիչներից որևէ մեկը փոխելով ստանալ նոր, սրան համարժեք կապակցություն, ուստի գրաբարի դարձվածի նկատմամբ լայն ըմբռնումը կարելի է ընդունել խիստ վերապահությամբ, այն էլ միայն համատեքստից դուրս եղած հարադրավոր կապակցությունների և դարձվածների տարբերակման առումով:

Վերջապես քննենք գրաբարի դարձվածաբանության վերջին և հետաքրքիր խնդիրը` դարձվածի կազմության մեջ մտնող նախդիրները համարել դարձվածի ինքնուրու՞յն բաղադրիչ, թե՞ ոչ: §Նախդիրները գրաբարի ուշագրավ խոսքի մասերից են,- գրում է Գ. Մանուկյանը,- որոնցով զբաղվել են` սկսած 5-րդ դարի վերջերից, երբ հայերեն է թարգմանվել Դիոնիսիոս Թրակացու §Արուեստ քերականութեան¦ աշխատությունը… Նախդրագործածությունը գրաբարի անբաժանելի գործոնն է: Գրաբարի և աշխարհաբարի բաժանարար գիծը նախդիրներն են: Իսկապես, երբ դադարեցին գործել նախդիրները, այդ ժամանակ վերջնականապես հաղթանակեց աշխարհաբարը¦[11]:         Չմոռանալով, որ մեր ուսումնասիրության առարկան այստեղ նախդիրների դերի որոշումն է դարձվածների կառուցման գործում և այդ հարցի հետ կապված տարակարծությունների քննարկումը` թեթևակի անդրադարձ կատարենք նախդիրների և նախադրությունների տարբերակման դարձյալ վիճահարույց խնդրին:

Ինչպես Թրակացին, այնպես էլ հայ մեկնիչները, հստակ չեն տարբերակել նախդիրները և նախադրությունները: Ավելի ուշ Մ. Աբեղյանը նույնպես անջրպետ չի դնում դրանց միջև` թե° նախդիրները, թե° նախադրությունները անվանելով կապեր: Նա գրում է. §Գրաբարի կապերը դրվում են իրենց գոյականից առաջ, ուստի կոչվում են նախդիր կամ նախադրություն. նախդիրներն են` ի (յ), ց, առ, ընդ, ըստ, իբրև զ, քան զ, մինչև, բաց կամ բայց, հանդերձ, վասն¦[12]: Եթե Մ. Աբեղյանը նույնացնում է նախդիրներն ու նախադրությունները կապերի հետ, ապա Վ. Քոսյանը այդ երկուսը կապերին հավասարազոր միավորներ է համարում` նախդիրների և նախադրությունների միջև երկու տարբերություն դնելով` §Նախադրությունը դրվում  միայն այս կամ այն հոլովի վրա, մինչդեռ նախդիրները, բացի ց-ից, կարող են դրվել երկու և ավելի հոլովների հետ… Նախադրությունները մեծ մասամբ մենիմաստ են, իսկ նախդիրները` հիմնականում բազմիմաստ¦[13]: Նախդրի և նախադրության խնդրի մասին որոշակի պատկերացում տալուց հետո անցնենք մեր բուն հարցին` ի սկզբանե շեշտելով, որ նախդիրներ համարում ենք միայն ի, զ, առ, ընդ, ըստ, ց միավորները: Արդ, նախդիրը դիտել դարձվածի իբրև ինքնուրու՞յն, թե՞ առկախ  բաղադրիչ:

Գրաբարի եռանդամ, քառանդամ, հնգանդամ և ավելի մեծաքանակ բաղադրիչներով դարձվածները, գրեթե առանց բացառության, ձևավորվում են գրաբարյան նախդիրների շնորհիվ` բացառած ց նախդիրը, որով կազմված ոչ մի դարձված չենք հայտնաբերել մեր ուսումնասիրած բնագրերում: Հարցի հետագա մեր դիտարկումը պարզեցնելու համար յուրաքանչյուր նախդրով կազմված դարձվածների մեկական օրինակ ներկայացնենք: Այսպես` ի խոշտանգանս արկանել, զմիմեամբք ելեւելս առնել, ընդ ծառայութեամբ արկանել, ըստ հրամանաւ անցանել, առ ոտն կոխել ևն: Նախդրի` դարձվածի ինքնուրույն և լիարժեք բաղադրիչ լինելը, կարծում ենք, կարելի է ապացուցել հետևյալ հիմնավորումներով` 1.Նախդրավոր դարձվածների հսկայական քանակը գրաբարում ցույց է տալիս նախդիրների` դարձվածակերտման գործում ունեցած աննախադեպ հզոր դերը, հատկապես որ նախդիրների գործածությունը դարձվածների կառուցման ընթացքում ինքնանպատակ չէ և բխում է հոլովական իմաստի արտահայտման պահանջից, ուստի նախդրի դերի անտեսումը դարձվածակերտման մեջ հանգեցնում է, բնականաբար, դարձվածի իմաստի աղճատման: Բացի դրանից` նախդիրները ինքնակա բաղադրիչներ չդիտելը աղավաղում է դարձվածների` կառուցվածքային սկզբունքով կատարված դասակարգման (կաղապարային դասակարգում) ընդհանուր պատկերը` խառնաշփոթ ստեղծելով երկանդամ, եռանդամ, քառանդամ և կառուցվածքային մյուս խմբերի միջև: Նույնիսկ առաջին հայացքից տարօրինակ և ճշմարտանման չէ երկանդամ դարձվածներ համարել և° աղօթս մատուցանել-ը, և° յաղօթս կալ-ը կամ ակնկառոյց լինել-ը և ընդ սուր հանել-ը ևն: 2. Նախդիրները §նախդրառու¦ բառից կարող են միջարկված լինել այլ բառերով, դիցուք, ի սուր սուսերի մաշել, ի նոյն միտս կալ, հարկանել ի սուր սուսերի, զմիտս ընդ այլ ինչ տանել ևն: 3. Ռուսերենում և գերմաներենում նույնպես նախդիրները դարձվածի ինքնուրույն բաղադրիչներ են: Օր.`

В своем умет.е. в уме. С иголочки  и т.д.

    Mit dem linken Bein aufgestanden sein, Seit Adams Zeiten (oder Tagen), Auf Biegen und Brechen usw. 4. Նախդիրները տարբեր հոլովաձևերի հետ տարբեր իմաստներ են արտահայտում: Օր.` յապաշխարութիւն դառնալ  և ի սպասու կալ, զմտաւ ածել և զսիրտս հաճել ևն:  Եթե յապաշխարութիւն դառնալ-ում ի-ն ուղղության իմաստի արտահայտիչ է, ապա ի սպասու կալ-ում` ներգոյականի իմաստի արտահայտման բաղադրիչ, եթե զմտաւ ածել-ում  զ-ն պարառականի իմաստ է արտահայտում, ապա զսիրտս հաճել-ում` հայցականի իմաստի դրսևորմանն է ծառայում: 5. Դարձվածներում նախդիրները երբեմն կրկնվում են, որը դարձյալ դրանց ինքնուրույնության մասին է խոսում` ի յանձն առնուլ (Ուռհ, 322), ի յերկիր կործանել (402) ևն: 6. Նախդիրը դարձվածի բաղադրիչ չհամարելու դեպքում §նախդրիվ բառը¦, առանց դարձվածի մյուս բաղադրիչի կամ բաղադրիչների, հաճախ անիմաստ է: Այսպես` ընդ միտ մտանել դարձվածում ընդ միտ + մտանել կառուցվածքային պատկերն ենք ստանում նախդիրը ինքնակա բաղադրիչ չդիտարկելու դեպքում, սակայն, ինչպես տեսնում ենք, ընդ միտ §բաղադրիչը¦, առանց մտանել բաղադրիչի, անիմաստ է, այլ բան է, եթե սույն դարձվածի կառուցվածքը ներկայացնենք ընդ + միտ + մտանել  կաղապարով, որի յուրաքանչյուր բաղադրիչ, առանձին վերցրած, իմաստակիր է: Նույնը վերաբերում է նախդրիվ այն դարձվածներին, որոնցում նախդիրը §նախդրառու բառի¦ հետ որևէ իմաստ չի արտահայտում: Այսպես, նույնը չենք կարող պնդել, իհարկե, ի մտի դնել-ի մասին, որում ի մտի-ն արդեն իսկ իմաստակիր է` առանց դնելի, քանի որ ներգոյականի իմաստ է արտահայտում ևն: Ուստի նախդիրը դարձվածի ինքնակա, լիիրավ բաղադրիչ չհամարելը նույնն է, ինչ  ոչ թանկարժեք քարի հղկվածությամբ ու մեծությամբ տարվելով` փոքր ադամանդ անտեսելը:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ԳԼՈՒԽ 1

Գրաբարի դարձվածների զուգադրահամեմատական պատկերը V- XIII դդ սկզբնաղբյուրներում

 

Գրաբարի դարձվածի մասին ընդհանուր դիտողություններից հետո անցնենք 12 բնագրերի հիման վրա կատարած մեր ուսումնասիրությանը` սկսելով զուգադրահամեմատական քննությունից, հետ այդու անդրադառնալով դարձվածների իմաստակառուցվածքային վերլուծությանն ու հոմանիշ, հականիշ, համանուն, հարանուն դարձվածների վերհանմանը: Բնագրերից դուրս բերված 2881 դարձվածները համեմատել ենք Ռ. Ղազարյանի §Գրաբարի դարձուածաբանական բառարան¦ (ԳԴԲ)-ի, §Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի¦ (ՆՀԲ)-ի, Ռ. Ղազարյանի և Հ. Ավետիսյանի §Միջին հայերենի բառարան¦ (ՄՀԲ)-ի, Ս. Մալխասեանի §Հայերէն բացատրական բառարան¦-ի, Լ. Հովհաննիսյանի §Գրաբարի բառարան (Նոր հայկազեան բառարանում չվկայված բառեր)¦ -ի, Խ. Բադիկյանի §Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան¦-ի հետ:

Հաշվի առնելով Ռ. Ղազարյանի` իր տեսակի մեջ անդրանիկ §Գրաբարի դարձուածաբանական բառարան¦-ի անկրկնելիությունը` մեր հետազոտությունը կատարել ենք` հիմնվելով այդ բառարանի վրա. մեր հավաքած բոլոր դարձվածները համեմատել ենք նրանում վկայվածների հետ` միաժամանակ դուրս բերելով և մեր հետագա քննության շեշտը դնելով այդ բառարանում այս կամ այն պատճառով տեղ չգտած բավականին մեծ թվով (843) դարձվածների վրա: Այսքան մեծաքանակ դարձվածների` այդ բառարանում զետեղված չլինելը, կարծում ենք, պայմանավորված է ընտրության սկզբունքով, քանի որ, ինչպես մեր ուսումնասիրած դարձվածների վերլուծությունն է ցույց տալիս, այդտեղ վկայվել են միայն գործածության խիստ հաճախականությամբ աչքի զարնող  դարձվածային միավորները: Արդ, միըստմիոջե վերլուծենք  երկերի դարձվածների զուգադրահամեմատական պատկերները` ըստ վերը թվարկված բառարանների: Այսպես` Ագաթանգեղոսի երկը, որ նկարագրում է 4-րդ դարի բախտորոշ իրադարձությունները, հատկապես քրիստոնեության մուտքը Հայաստան, աչքի է ընկնում իր պատկերավոր և հույժ գրավիչ ոճով` շնորհիվ բազմաթիվ դարձվածների տեղին ու նպատակային կիրառման: Պատմության 256 դարձվածներից 41-ը չեն ամրագրվել ԳԴԲ-ում: Դրանցից են` ընդ յարգանօք արկանել (էջ 8), զականջս ձգտել (14), ի դրունս մահու մտանել (18), ի թիկունս գալ (26), չարախտավատ վատնել (26), մտրակ ի կուշտ առնել (36), յունկն մտանել (86), յաղօթս մատուցանել (86),  ի վերայ աւազոյն շինել (88), ինքնատես լինել (176 ) ևն: Մի քանի օրինակներ էլ բերենք ԳԴԲ-ում վկայվածներից` ձիարձակ լինել (6), զանձն ի մէջ մահուան և կենաց դնել (8), նախանձաբեկ լինել (24), ընդ առաջ ելանել (30), պատուհասակոծ առնել (34) ևն: Անցնենք հաջորդ բառարանին. ՆՀԲ-ում երկի դարձվածներից ներառված են 8-ը, ընդ որում, ոչ մեկը Ռ. Ղազարյանի բառարանում չվկայված `զկարօտս լցուցանել (12), յերկիր կործանել (30), ի հարուածս հարկանել (78), ի մահ մատնել (134), ինքնապատում լինել (160), անպատում լինել (182), ի միտս անկանել (296), ազդումն առնել (368):

Ագաթանգեղոսի երկի հետևյալ դարձվածներն են տեղ գտել ՄՀԲ-ում`  ի սուր սուսերի մաշել (32)`ի սուր մաշել (ՄՀԲ), ձերբակալ առնել (36)` ձերպակալ առնել, ծունր դնել (112)` ծունդր դնել, աղօթս առնել (256)` աղօթք անել, վկայ ածել (272)` վկայ բռնել, դիմադարձ լինել (294)` դիմադարձ կանգնել, միտ դնել (492)`միտք դնել, ի շար արկանել (492)`ի շար դնել: Մեկ դարձված, թեպետ ձևով համընկնում է ՄՀԲ-ում ներառվածին, այդուհանդերձ, իմաստային տարբերակում ունի: Այսպես`ի վեր բերել (230)-ը, եթե երկում ունի §առաջ բերել, ներկայացնել¦ իմաստը, ապա բառարանում կրում է §փսխել¦ նշանակությունը, իսկ մեկ այլ դարձված`ի քուն լինել (414)-ը, որ ՄՀԲ-ում ներկայացված է ի քուն լինալ ձևով, դարձյալ իմաստային տարբերություն ունի. երկում առկա է §քնած լինել¦ իմաստը, բառարանում ` §քնել¦: Այս դարձվածներից ԳԴԲ-ում վկայված չեն միայն երկուսը` վկայ ածել (272) և ի շար արկանել (492):

Ստ. Մալխասյանի բառարանում երկի 256 դարձվածներից տեղ են գտել 147-ը, որոնցից  միայն մեկը չի գրանցված ԳԴԲ-ում ` ազդումն առնել (368), որը կար նաև ՆՀԲ-ում: Եվս մի քանի օրինակներ` վկայված Ստ. Մալխասյանի բառարանում` ի մտի դնել (68), յաղօթս մատուցանել (86), ցուց բառնալ (106), ի բերան բան դնել (108), ի դէպ ելանել (268) ևն, իսկ ինչ վերաբերում է Լ. Հովհաննիսյանի բառարանին, ապա ԳԴԲ-ում չվկայված այդ 41 դարձվածներից այստեղ գրանցվել է ընդամենը մեկը` վկայ ածել (272)-ը, իսկ երկում օգտագործված 256 դարձվածներից սույն բառարանում, բացի վերը նշված մեկից, տեղ են գտել ևս չորսը` մտրակ ի կուշտ առնել (36), գալ զմտօք (300), ճարպ գալ զակամբ (320), զանձն ի գործ կացուցանել (322):

Խ. Բադիկյանի դարձվածաբանական բառարանում այդ 41 դարձվածներից շուրջ 14-ին համարժեք դարձվածներ ենք կարողացել գտնել, մինչդեռ երկի մյուս դարձվածներից, որոնք վկայված են ԳԴԲ-ում, համարժեք մոտավորապես 30 դարձված ենք գտել` այդու ցույց տալու, թե գրաբարի դարձվածները ժամանակակից հայերենում ինչպիսի փոփոխություններ են կրել կամ որքան են պահպանվել: Ըստ այսմ` նպատակահարմար ենք գտել այդ բառարանից դուրս բերված դարձվածները (ԳԴԲ-ում չվկայված) ներկայացնել այսպիսի խմբերով`

ա/  Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` յունկն մտանել (86)ականջը մտնել:

բ/  Գրաբարի դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` ի կենդանութիւն փոխել (12)- կյանքի կոչել, զականջս ձգտել (14)- ականջները սրել, մտանել ի դրունս մահու (18)- մահվան դուռը հասնել, կապել ընդ գարշապարս մեղաց (20)- մեղքերի մեջ թաղվել, ի թիկունս գալ (26)- թիկունք կանգնել//թիկունքին կանգնել//թիկունք դառնալ (լինել), յերկիր կործանել(30)- գետին զարկել (տապալել), ի մահ վիրավորել (110)- մահվան դուռը հասցնել//մահու (մահվան) բերան ուղարկել, ի վայր կործանել (126)- գետին զարկել (տապալել), ի մահ մատնել (134)- մահվան դուռը հասցնել// մահու (մահվան) բերան ուղարկել, առ ական դիպենալ (240)- աչքի ընկնել, ի մահ վարել (254)- մահվան դուռը հասցնել//մահու (մահվան) բերան ուղարկել, գալ զմտօք (300)- մտքով անցնել, զանձն ի գործ կացուցանել (322)- գործ բռնել:

Այսպիսով, Ագաթանգեղոսի Պատմության  դարձվածների զուգադրահամեմատական պատկերը հետևյալն է`

 

  ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ (256  դարձված)
  ԳԴԲ-ում

վկայված դարձվածներ (215)

ԳԴԲ-ում

չվկայված դարձվածներ (41)

ՆՀԲ 0 8
ՄՀԲ 8 2
Հայերեն բացատրական բառարան 146 1
Գրաբարի բառարան 4 1
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈ 30 ≈14

 

Խ. Բադիկյանի §Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան¦-ի տվյալները այստեղ ներկայացնում ենք ոչ ճշգրիտ թվաքանակով, քանի որ, ինչպես վերն արդեն ասել ենք, այս բառարանի հետ կապված մեր աշխատանքը հիմնականում սահմանափակվել է ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածների համարժեքների որոնումով, թեև կան նաև գրաբարից անփոփոխ փոխառված հազվագյուտ դարձվածներ, իսկ այս կամ այն դարձվածի` մյուսին համարժեք լինել-չլինելը, կարծում ենք, մեծավմասամբ սուբյեկտիվ է: Մեր ներկայացրած մոտավոր թիվը ոմանք կարող են և չընդունել` մասամբ պակասեցնելով կամ ավելացնելով:

Տեղի սահմանափակության և մեր ուսումնասիրության բուն նյութի անհապաղ քննության պահանջով հաջորդ երկերի նմանատիպ քննությունը կատարելու ենք` օրինակները հիմնականում ներկայացնելով միայն ԳԴԲ-ում չվկայվածներից, քանի որ մեր բուն ուսումնասիրության` իմաստակառուցվածքային վերլուծության ժամանակ բոլոր դարձվածներին ի մոտո ենք ծանոթանալու: Այսպես` Փ. Բուզանդի` մեր, թերևս ամենապերճաբան պատմիչի (Փ. Բուզանդը դարձվածաստեղծ պատմիչ է. նրա երկն աչքի է ընկնում հեղինակային ամենաբազմազան ու ինքնատիպ դարձվածներով) երկը, որ V ¹³ñÇ ¹³ë³Ï³Ý Ñ³Û Ù³ï»Ý³·ñáõÃ۳ݠ ³Ù»Ý³·áõÝ»Õ հուշարձաններից է, ընդգրկում է  434 դարձված, որոնցից 165-ը տեղ չեն գտել ԳԴԲ-ում: Դիցուք` եռանդ ածել (24), սրտաբեկ կացուցանել (38), յապաշխարութիւն դառնալ (52), ընդ ծակ ասղան մտանել (124), ի սուգ ընկղմիլ (166), ընդ կրուկ թողուլ (222), զմիտս հանել (248), քար ի քարի վերայ ոչ թողուլ (264), ընդ այս ընդ այն գնալ (272), ի կարի առնել (394) ևն: ՆՀԲ-ում երկի դարձվածներից  ամրագրվել են 7-ը, ընդ որում, յոթն էլ ԳԴԲ-ում չվկայված` պահս պահել (28), ընդ առաջ երթալ (32), հեճուկս առնել (40), թոպամահ լինել (52), պատկառուկս արկանել (54), հաճոյ թուալ (114), ճակատս տալ (244):

ՄՀԲ-ում 165-ից ոչ մեկը վկայված չէ: Այստեղ ընդգրկված են Ռ. Ղազարյանի բառարանում վկայված դարձվածներից 20-ը` երբեմն նույնությամբ, երբեմն ձևի  կամ իմաստի փոփոխությամբ: Նախ վերջինների մասին` բնագրում դարձ լինել (158)-ը ունի §վերադառնալ¦ իմաստը, իսկ ՄՀԲ-ում այն ներկայացված է §վերադարձվել¦ նշանակությամբ` թեպետ ձևային նույնությամբ: Սիրտ դնել (252)-ը Բուզանդը գործածում է §համարձակվել¦ նշանակությամբ, մինչդեռ բառարանում այն §սփոփել¦ իմաստն է արտահայտում: ՄՀԲ-ում տեղ գտած մնացյալ դարձվածներից են` ձերպակալ առնել` ձերբակալ առնել (34)-ի, ի հաւան բերելը` ի հաւան ածել (138)-ի, ունկն առնել//բանալ//մատուցանելը` ունկն դնել (358)-ի փոխարեն ևն:

Ստ. Մալխասյանի բացատրական բառարանում 165 դարձվածներից վկայված են 6-ը` ընդ առաջ երթալ (32), թոպամահ լինել (52), պատկառուկս արկանել (54), նախանձուկս արկանել (192), ժամակալ լինել (206), ընդ առաջ գալ (232), մինչդեռ ԳԴԲ-ում վկայվածների թիվը այս բառարանում 136 է:

Լ. Հովհաննիսյանի բառարանում վկայված են Փ. Բուզանդի երկի  8 դարձվածներ` մեկը Ռ. Ղազարյանի բառարանում չվկայված` մահն առաջի դնել (196): Մնացյալներն են` զմիտս գողանալ (80), աղիողորմ գործել (84), պինդ կալ (144), անկանել ի գաղտագողօնս (182), ձեռն ձգել (306), զանձն ի մահ դնել (316), նախանձ վարել (348):

Ինչ վերաբերում է Խ. Բադիկյանի բառարանին, ապա ԳԴԲ-ում չգրանցված դարձվածներից այստեղ տեղ են գտել շուրջ 31 համարժեք դարձվածներ, իսկ ԳԴԲ-ում վկայված և Խ. Բադիկյանի բառարանում իրենց համարժեքը գտած դարձվածների մոտավոր քանակը 45 է: Տվյալ դեպքում առանձնացրել ենք հետևյալ խմբերը`

ա/ Գրաբարից նույնությամբ փոխառված կամ պատճենված դարձված` թիկունք լինել (86)-թիկունք լինել :

բ/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` զմեղս քաւել (122)-մեղքերը քավել, ի ծունկս ածել (256)- ծնկի բերել, քար ի քարի վերայ ոչ թողուլ (264)- քարը քարին (քարի վրա) չթողնել ևն:

գ/ Գրաբարի դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ`սրտաբեկ կացուցանել (38)-սիրտը կոտրել, ի ձեռանէ թողուլ (174)- ձեռք քաշել, առ ոտն կոխել (392)- ոտքի կոխան անել (դարձնել) ևն: Այսպես`

 

  Փ.ԲՈՒԶԱՆԴ (434 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (269) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (165)
ՆՀԲ 0 7
ՄՀԲ 20 0
Հայերէն բացատրա կան բառարան 136 6
Գրաբարի բառարան 7 1
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈45 ≈31
     

Ժամանակագրորեն հաջորդ պատմիչը Եղիշեն է` իր §Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին¦ երկով, որի համար պատմական հիմք է ծառայել 5-րդ դարում հայ ժողովրդի մղած անձնուրաց պայքարը Սասանյան Պարսկաստանի դեմ: Իր երկում  հեղինակն օգտագործել է 208 դարձված, որոնցից 51-ը ներառված չեն մեր ուսումնասիրության հիմք բառարանում: Պատմիչը, ստեղծելով այս երկը, սոսկ ժամանակագրական տեղեկություններ հաղորդելու նպատակ չի ունեցել, այլ ընթերցողին գեղարվեստական հիանալի երկ է նվիրել, որը նրան իրավամբ հաջողվել է` անշուշտ դարձվածների հաճախադեպ և նպատակային կիրառման շնորհիվ: Նախ դիմենք ԳԴԲ-ում չներառված դարձվածների օրինակներին` հողմն հանել (12), ընդ օրինօք մտանել (18), ի չարչարանս տալ (26), ձայնս բառնալ (36), օտարախորթս առնել (220), հրոյ ճարակ տալ (256), ի պաշտամանն կալ (290), ըստ հրամանաւ անցանել (344), ականակապ լինել (346), ընդ վայր հաջել (372) ևն:

ՆՀԲ-ում այդ 51 դարձվածներից վկայված են 11-ը` սատար լինել (8), համարս տալ (52), դատաստան առնել (54), երահիկ լինել (166), արտաքս ելանել (168), իշխան լինել (170), ի ձեռս անկանել (250), ի ձեռս մատնել (254). գերի վարել (268), ձայնակից լինել (300), ծախս առնել (308): Ռ. Ղազարյանի բառարանում վկայված դարձվածներից ոչ մեկը ՆՀԲ-ում ներառված չէ:

ՄՀԲ-ում այդ 51-ից ամրագրված է մեկը` ի դուրս ելանել (48), իսկ  ԳԴԲ-ում տեղ գտած դարձվածներից այստեղ վկայված են 11-ը: Ստ. Մալխասյանի բառարանում  51 չվկայվածներից ընդգրկված են 2-ը`համարս տալ (52) և ի ձեռս մատնել (254), իսկ վկայվածներից այստեղ տեղ են գտել 89-ն:    Իր բառարանում Լ. Հովհաննիսյանը, ԳԴԲ-ում չվկայվածներից արձանագրել է 3-ը`երահիկ լինել (166), զմիտս հարկանել (168) և երթալ զկնի կամաց (184), ընդ որում այստեղ հետաքրքրական է այն, որ Լ. Հովհաննիսյանի բառարանը, ներառելով Հայկազեանում չվկայված բառերը, իր բառարանում ամրագրել է նաև երահիկ լինել-ը, որը վկայված է նաև Հայկազեան-ում` պարզապես այլ իմաստով. եթե վերջինում այն կրում է §ուրախանալ¦ իմաստը, ապա Լ. Հովհաննիսյանի բառարանում` §հեռանալ¦: Բացի այդ երեքից` Գրաբարի բառարանում ներառված են Եղիշեի օգտագործած դարձվածներից ևս 3-ը` յանձն լինել (22), ի հաւանութիւն ածել (124), ի միտս հաստատել (150):

Եվ վերջապես Խ. Բադիկյանի բառարանում 51 չվկայվածներից ներառված են մոտ.9-ն, իսկ վկայված 157 դարձվածներից` մոտ 20-ը: Այդ ինն դարձվածները ներկայացնում ենք հետևյալ խմբերով`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` ձայնս բառնալ (36)- ձայն բարձրացնել, յերկիր կործանել (154)- գետին զարկել (տապալել), ի ձեռս անկանել (250)- ձեռքն ընկնել ևն:

բ/ Գրաբարյան դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` ի միտս մտանել (28)-միտք հղանալ, ըստ ձեռն ելանել (144)- ձեռքից գալ, զմիտս հարկանել (168)- սիրտը կոտրել ևն: Այսպես`

 

  ԵՂԻՇԵ  (208 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ ( 157 ) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (51)
ՆՀԲ 0 11
ՄՀԲ 11 1
Հայերէն բացատրական բառարան 89 2
Գրաբարի բառարան 3 3
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈20 ≈9

 

Պատմահայր Մ. Խորենացին իր երկը  շարադրել է անսահման եռանդով` հզոր շունչ հաղորդելով իր պատմությանը բազմաթիվ թևավոր խոսքերի և դարձվածների միջոցով: §Պատմութիւն հայոց¦-ը ընդգրկում է հայ ժողովրդի ձևավորումից մինչև Ս. Պարթևի  և Մ. Մաշտոցի մահն ընկած ժամանակաշրջանը: Երկը ողողված է գեղեցիկ ու ինքնատիպ 220 դարձվածներով, որոնցից 35-ը ներառված չեն Ռ. Ղազարյանի բառարանում, զորօրինակ, աղմուկ ի մէջ արկանել (32), ի հաշտութիւն ածել (133), ի բուռն ածել (163), ի կալանս ըմբռնել (197), ի կամս թողուլ (265), զքէն խնդրել (294), զհրամանս սայթաքել (298), ընդդիմամարտ լինել (307), առատագիւտս առնել (344) ևն: Այդ 35-ից ՆՀԲ-ում ներկայացված են 15-ը, որոնցից են`ի ճահ գալ (13), պատարագ մատուցանել (14), զոգին փչել (36), ի բաց քեցել (109), միջակտուր առնել (230),  ձեռս արկանել (235), ի կենաց լուծանիլ (285) ևն: ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներից ՆՀԲ-ում գրանցվել է միայն մեկը` պաշտօն տանել (345):

ՄՀԲ-ում այդ 35 դարձվածներից ոչ մեկը վկայված չէ, մինչդեռ Ռ. Ղազարյանի բառարանում վկայված դարձվածներից այստեղ տեղ են գտել 6-ը` պէտ անելը` պէտ առնել (8)-ի փոխարեն, ձերպակալ առնել-ը` ձերբակալ առնել (44)-ի, պատասխան առնել-ը` պատասխանի առնել (80)-ի, ի վրայ բերել-ը` ի վերայ բերել (245)-ի, ունկն առնել//բանալ//մատոււցանել-ը` ունկն դնել (348)-ի փոխարեն:

Ստ. Մալխասյանի բացատրական բառարանում 35 դարձվածներից ոչ մեկը տեղ չի գտել, մինչդեռ մնացյալ 185 դարձվածներից այստեղ ամրագրվել են 107-ը: Դիցուք` փոյթ յանձին ունել (8), բուռն հարկանել (11), ի մտի դնել (30), ի դէպ ելանել (33), խարդաւանակ լինել (84), թեկն ածել (121), ծայրաքաղ առնել (158) ևն:

Լ. Հովհաննիսյանն իր բառարանում Մ. Խորենացու գործածած դարձվածներից զետեղել է ընդամենը մեկը` ի մտի ունել (44), այն էլ` Ռ. Ղազարյանի բառարանում վկայված, իսկ Խ. Բադիկյանի բառարանում երկի բոլոր դարձվածներից շուրջ 30-ին ենք համարժեքներ գտել, իսկ այդ 35-ից` մոտավորապես 9-ին, որոնք էլ հետևյալ պատկերն են ներկայացնում`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` զձեռն ամբառնալ (32)-ձեռք բարձրացնել, զոգին փչել (36)-շունչը փչել, ի բուռն առնուլ(78)- բուռն (բռի մեջ) առնել (հավաքել):

բ/ Գրաբարյան դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` ի կալանս ըմբռնել (197)- կալմեջ անել, տալ ճակատ (208)- ճակատ(ը) դեմ անել,տալ, լուծանել ի կենաց (285)- կյանքի թելը կտրել, զմուտն առնել (287)- մուտք գործել, զանձն ի ջանս արկանել (317)- ջանք թափել (անել, գործադրել): ԳԴԲ-ում տեղ գտածներից այստեղ համարժեք ենք համարել կամ աշխարհաբարի վերածված շուրջ 30-ը: Այսպես`

 

  Մ.ԽՈՐԵՆԱՑԻ (220 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ  (185) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ ( 35)
ՆՀԲ 1 15
ՄՀԲ 6 0
Հայերէն բացատրական բառարան 107 0
Գրաբարի բառարան 1 0
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈30 ≈9

 

5-րդ դարի հայ պատմագրության վերջին ներկայացուցիչը Ղ. Փարպեցին է`իր §Պատմութիւն հայոց¦ երկով, որ  սկսվում է 387 թ իրադարձություններից  և ավարտվում Վահան Մամիկոնյանի` Պարսից արքունիքի կողմից Հայոց մարզպան ճանաչվելու բախտորոշ իրադարձությամբ: Պատմությունը ներառում է 229 դարձված, որոնցից  70-ը չեն ամրագրվել Ռ. Ղազարյանի բառարանում: Օրինակ` յանձին կրել (20), ի հնազանդութիւն կալ (26), զանձն արկանել (36), վճիռ տալ (42), ի սուգ ընկղմիլ (46), յայպանումն մատնել (50), շնորհ առնել (52), ի զարհուրումն ընկղմիլ (70), յետս դառնալ ընդ կրունկն (92), ի նախանձ գրգռել (96) ևն: ՆՀԲ-ում Ղ. Փարպեցու գործածած դարձվածներից տեղ են գտել 6-ը` ոչ մեկը Ռ. Ղազարյանի բառարանում չգրանցված` շնորհ առնել (52), զուշ դնել (132), դեսպան արձակել (156), գրոհ տալ (308), դուլ տալ (364), կազմ և պատրաստ կալ (426):

ՄՀԲ-ում այդ 229 դարձվածներից ներառված են 8-ը, որոնցից մեկը` Ռ. Ղազարյանի բառարանում չվկայված և ՄՀԲ-ում ձևափոխության չենթարկված` ի ճանապարհ գալ (96), իսկ մնացյալ 7 դարձվածներն են` պատասխան առնել` պատասխանի առնել (46)-ի փոխարեն, ի գլուխ ելանել (58)` բառարանում նույնությամբ վկայված, ի գլուխ ելանել` ի գլուխ երթալ (134)-ի փոխարեն, ի քուն լինալ` ի քուն կալ (164)-ի, ձերպակալ առնել` ձերբակալ առնել (170)-ի, ունկն առնել//բանալ//մատուցանել` ունկն դնել (200)-ի, յոգոց//ոգոց հանելը` յոգւոց հանել (318)-ի փոխարեն, ժամ առնել (416)-ը` ձևական նույնությամբ պահպանված, սակայն իմաստափոխված. եթե բնագրում այն §ժամ նշանակել¦ իմաստն է կրում, ապա ՄՀԲ-ում` §պատարագ մատուցել¦:

Ստ. Մալխասյանի բառարանում այդ 70-ից ներառված են  5-ը` բուռն հարկանել զոտից (62), համար տալ (94), պատիւ տալ (270), գրոհ տալ (308), դուլ տալ (364), թեպետ ԳԴԲ-ում տեղ գտած մնացյալ 159 դարձվածներից այստեղ ներառվել են 90-ը: Գրաբարի բառարանում Ղ. Փարպեցու օգտագործած դարձվածներից ոչ մեկը վկայված չէ, իսկ Խ. Բադիկյանի բառարանում երկի դարձվածներին որպես համարժեքներ դիտել ենք շուրջ 35-ը, թեև ԳԴԲ-ում չգրանցվածներից այստեղ տեղ են գտել համարժեք և աշխարհաբարի վերածված շուրջ 14 դարձվածներ`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` զմիտս պղտորել (70)միտքը պղտորել, համար տալ (94)հաշիվ տալ, ի միջոյ կորուսանել (110)մեջտեղից հանել (վերացնել), յոտս անկանել (222)ոտքերն ընկնել:

բ/ Գրաբարյան դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` մեղս առնել (120)մեղք գործելի մահ խնդալ (210)մահվան դուռը հասնել, ընդ ախտիւ անկանել (216)ցավի մեջ ընկնել, զմիտս սայթաքեցուցանել (228)միտքը պղտորել ևն: Այսպես`

 

 

 

  Ղ. ՓԱՐՊԵՑԻ (229 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (159) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (70)
ՆՀԲ 6 0
ՄՀԲ 7 1
Հայերէն բացատրական բառարան 90 5
Գրաբարի բառարան 0 0
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈35 ≈14

 

5-րդ դարը մեզանում նշանավորվում է ոչ միայն պատմագրության, այլև վարքագրության ժանրի առաջընթացով, որի պայծառ ներկայացուցիչը Կորյունն է` իր §Վարք Մաշտոցի¦ երկով, որն իր փոքր ծավալում ընդգրկում է դարձվածային ծանրակշիռ 62 միավորներ` 17-ը ԳԴԲ-ում չվկայված: Օրինակ` ի նախանձուկս արկանել (82), սկիզբն դնել (98), յերկիր կործանել (100), յանձն լինել (108), ի գործ բերել (110), յանկ ելանել (118), ի ճշմարտութեանն կալ (120), յանձին կրել (126), ի թիկունս իջանել (130), զծառայութիւն հարկանել (132) ևն:

ՆՀԲ-ում գրանցված են այդ 62 դարձվածներից 6-ը` ոչ մեկը Ռ. Ղազարյանի բառարանում տեղ չգտած` ընդդէմ լինել (94), յերկիր կործանել (100), ի գործ բերել (110), յանկ ելանել (118), ասպնջական լինել (120), ի թիկունս իջանել (130):

ՄՀԲ-ում ընդամենը մեկ դարձված ենք գտել` օգտագործված Կորյունի երկում և գրանցված §Գրաբարի դարձուածաբանական բառարան¦-ում` աղօթք անելը` աղօթս առնել (130)-ի փոխարեն:

  • Հայերէն բացատրական բառարան¦-ում Կորյունի դարձվածներից գրանցվել են 24-ը, որոնցից 2-ը` չվկայված ԳԴԲ-ում: Դրանք են` հաւանութիւն առնել (109) և ասպնջական լինել (120): Լ. Հովհաննիսյանի բառարանում Կորյունի դարձվածներից ոչ մեկը չի վկայվել, իսկ Խ. Բադիկյանի բառարանում ԳԴԲ-ում չվկայվածներից տեղ են գտել մոտավորապես 2-ը` մեկը իբրև աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձված`յերկիր կործանել (100)-գետին զարկել (տապալել), իսկ մյուսը` որպես գրաբարի դարձվածին համարժեք աշխարհաբարյան դարձված` ի թիկունս իջանել (130)-թիկունք կանգնել, թիկունքին կանգնել, թիկունք դառնալ (լինել), իսկ երկի բոլոր դարձվածներից այստեղ իրենց համարժեքները և թարգմանություններն ունեն գրեթե 10 դարձվածներ: Պատկերը այսպիսին է`

 

 

 

  ԿՈՐՅՈՒՆ (62 դարձված)

դարձված

 
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (45) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (17)
ՆՀԲ 6 0
ՄՀԲ 1 0
Հայերէն բացատրական բառարան 22 2
Գրաբարի բառարան 0 0
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈10 ≈2

 

5-րդ դարի հայ մատենագրության մեջ յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում Ե. Կողբացու §Եղծ աղանդոց¦-ը, որտեղ քրիստոնեության գաղափարաբանական տեսանկյունից հերքվում են հեթանոսական բազմաստվածության հավատալիքները, պարսից զրադաշտական կրոնը ևն: Դարձվածների թիվը այստեղ բավականին մեծ է`171, որոնցից 53-ը` ԳԴԲ-ում չվկայված, զորօրինակ`հարցուածս մատուցանել (3), ի միջոյ կորուսանել (15), ի հուպ գալ (19), զպատուիրանաւն անցանել (20), մահկանացու առնել (21), ի պայքար մատչել (33), ի կենաց պակասել (34), սրտառուչ առնել  (39), յաշխարհ գալ (77), խունկ արկանել (77) ևն:

ՆՀԲ-ում Ե. Կողբացու բոլոր դարձվածներից գրանցված են 13-ը` ոչ մեկը Ռ. Ղազարյանի բառարանում չվկայված, դիցուք, զհրամանաւն անցանել (12), խունկ արկանել (77), պատարագ մատուցանել (77), լուծանել զաւրէնսն (90), դէտ մտանել (91), ի մահ տալ (93) ևն:

ՄՀԲ-ում երկի բոլոր դարձվածներից ընդգրկված են 5-ը` բոլորը, ի դեպ, Ռ. Ղազարյանի բառարանում զետեղված: Դրանք են`պատասխան առնել` պատասխանի առնել(19)-ի, միտք դնելը` միտ դնել (26)-ի փոխարեն, ի վեր հանել (42)-ը նույնությամբ է վկայված, սակայն իմաստային փոփոխությամբ` երկում այն կրում է §երևան հանել¦ իմաստը, մինչդեռ ՄՀԲ-ում այն §փսխել¦ իմաստն է կրում, յոգոց//ոգոց հանելը` յոգւոց հանել (57) -ի փոխարեն, ի վեր ելնելը` ի վեր ելանել (70)-ի փոխարեն և իմաստափոխությամբ` §բարձրանալ¦ իմաստի փոխարեն դարձյալ §փսխել¦ նշանակությամբ:

Ստ. Մալխասյանի բառարանում երկի բոլոր դարձվածներից ներառված են 73-ը` 4-ը Ռ. Ղազարեանի բառարանում տեղ չգտած: Դրանք են`աչս ունել (71), խունկ արկանել (77), պատարագ մատուցանել (77), յաշխարհ գալ (77):

Լ. Հովհաննիսյանն իր բառարանում ներառել է այս դարձվածներից ընդամենը մեկը` ի սուգ նստել (79)` վկայված նաև Ռ. Ղազարյանի բառարանում, իսկ Խ. Բադիկյանի բառարանում, թեև ԳԴԲ-ում վկայվածների թիվը մոտավորապես 20 է, սակայն Ռ. Ղազարյանի բառարանում չվկայվածների  համարժեքների քանակը շուրջ 9 է`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` ի միջոյ կորուսանել (15)-մեջտեղից հանել (վերացնել), յաշխարհ գալ (77)- աշխարհ գալ:

բ/ Գրաբարի դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` մահ գործել (12), մահ առնել (23) և ի կենաց պակասել (34)- մահվան դուռը հասցնել//մահու (մահվան) բերան ուղարկել, ի սպասաւորութիւն առնել (79)- ի սպաս դնել, արեան գնոց (93)- արյան գնով, հանել ի կեանս(93)- կյանքի կոչել:

Այսպես`

  Ե. ԿՈՂԲԱՑԻ (171 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (118) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (53)
ՆՀԲ 0 13
ՄՀԲ 5 0
Հայերէն բացատրական բառարան 69 4
Գրաբարի բառարան 1 0
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈20 ≈9

 

7-րդ դարի պատմիչ Սեբեոսի  երկը մի յուրօրինակ ամբողջական հայոց պատմություն է` Մ. Խորենացու Պատմության հետ զուգահեռվող, հայ ժողովրդի սկզբնավորումից մինչև 661 թվականը` հագեցած լեզվական կուռ  կաղապարներով, թևավոր խոսքերով  և դարձվածներով: Վերջիններիս քանակը երկում  բավականին մեծ է` 209, որոնցից 50-ը չեն վկայվել ԳԴԲ-ում: Այսպես` ի խոնարհ ընկենուլ (53), անճետ առնել (70), զմիտս հաստատել (81), ի բաց լուծանել (81), կասկած ի սիրտ անկանել (82), սուր սուր հարկանել (86), յունկն հասուցանել (92), յաչս հաճոյանալ (96), ցիր և թաւալ կացուցանել (108), ի փախուստ ելանել (126) ևն:

ՆՀԲ-ում վկայված են երկի 12 դարձվածներ` ոչ մեկը ԳԴԲ-ում չգրանցված: Այսպես` ձերբակալ ունել (69), դէմս առնել (88), ի ծառայութիւն կացուցանել (96), զհետ գնալ (99), գերի վարել (147) ևն:

ՄՀԲ-ում երկի դարձվածներից ներառված են 7-ը` բոլորն էլ ԳԴԲ-ում վկայված` ձերպակալ առնելը` ձերբակալ առնել (53)-ի, ի սուր մաշելը` ի սուր սուսերի մաշել (68)-ի, ժամ անելը` ժամ առնել (70)-ի, պատասխան առնելը` պատասխանի առնել (78)-ի, ի վերայ ընկնիլ` ի վերայ անկանել (135)-ի,  աղօթք անել-ը` աղաւթս առնել (148)-ի փոխարեն, նույնությամբ է վկայվել ի վեր հանել (83)-ը, սակայն իմաստային տարբերակմամբ` երկի  §երևան բերել¦ իմաստի փոխարեն ՄՀԲ-ում այն §փսխել¦ իմաստն է արտահայտում:

Ստ. Մալխասյանի բառարանում երկի դարձվածներից ընդգրկված են 38-ը` բոլորն էլ ԳԴԲ-ում վկայված: Օրինակ`ազդ առնել (49), խոյս տալ (49), տալ պատերազմ (51), ի բաց կալ (52), հուր հարկանել (68), չու առնել (77), դիաթաւալ կացուցանել (79) ևն, մինչդեռ Լ. Հովհաննիսյանի բառարանում տեղ են գտել Սեբեոսի Պատմության 2 դարձվածներ` երկուսն էլ ԳԴԲ-ում ներառված`սրբաջունջ առնել (53) և տարահալած լինել (160):

Խ. Բադիկյանի բառարանում երկի դարձվածներից տեղ են գտել համարժեք կամ աշխարհաբարի վերածված գրեթե 20 դարձվածներ, որոնցից  8-ը վկայված չեն ԳԴԲ-ում`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` ի ձեռս անկանել (49)- ձեռքն ընկնել, յերկիր կործանել (50)- գետին զարկել (տապալել), յունկն հասուցանել (92)-ականջին հասցնել, ի վերայ երեսաց անկանել (170)- երեսի վրա թողնել:

բ/ Գրաբարի դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` յաչս հաճոյանալ (96)- աչք մտնել, գալ ի թիկունս օգնականութեան (101)- թիկունք կանգնել, թիկունքին կանգնել, թիկունք դառնալ (լինել), ընդ մէջ արկանել (126)- զանց առնել, առաջի ունել (155)- առաջն առնել:

Այսպես`

 

  ՍԵԲԵՈՍ (209 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (159) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (50)
ՆՀԲ 12 0
ՄՀԲ 7 0
Հայերէն բացատրական բառարան 38 0
Գրաբարի բառարան 2 0
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈12 ≈8

 

Մ. Կաղանկատվացու  երկի նյութը հիմնականում Արցախ և Ուտիք նահանգների  պատմությունն է,Աղվանքի պատմության յուրօրինակ մի ժողովածու, որն ընդգրկում է V-X դդ տարբեր հեղինակների գրվածքները:  §Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի¦ երկում տեղ են գտել 344 դարձվածներ, որոնցից 85-ը վկայված չեն ԳԴԲ-ում, զորօրինակ, դնել գլուխն (12), ի հաւատս ածել (14), նուաճել ի ծառայութիւն (16), երդումն կնքել (17), ի թաքուստ մտանել (24), ընդ պատմութեամբ արկանել (26), համաջինջ առնել (43), ի կենցաղոյս վերանալ (45), զգլուխն ընդ երկիր ածել (53), ի փորձ առնուլ (53) ևն:

ՆՀԲ-ում երկի դարձվածներից ներառված են 92-ը, որոնցից ԳԴԲ-ում չվկայվածների թիվը  18 է: Դիցուք`վախճան առնել (10), ահ անկանել (18), չարչարակից լինել (28), քուն առնուլ (58), հեղձամահ առնել (153), սրայորդոր լինել (174), հիմն դնել (278) ևն:

ՄՀԲ-ում երկի դարձվածներից ներառվել են 15-ը, որոնցից միայն մեկը չի վկայվել ԳԴԲ-ում`ի միտն ընկնիլ` ի միտ անկանել (20)-ի փոխարեն: Մնացյալ դարձվածներից  են` ծունդր դնել-ը` ծունր դնել (34)-ի, ի միտ առնել-ը` ի միտ առնուլ (34)-ի, ելանել ի կենաց-ը` ելանել ի կենցաղոյս (56)-ի, ի քուն լինալ-ը` ի քուն լինել (289)-ի փոխարեն ևն:

Երկից §Հայերէն բացատրական բառարան¦-ում վկայված դարձվածների թիվը 155 է, որոնցից ԳԴԲ-ում չներառվածները 7-ն են` յայց ելանել (9), վախճան առնել (10), խորամուխ լինել (18), միջակտուր լինել (29), հեղձամահ առնել (153), վաստակաբեկ լինել (205), ի մէջ անցանել (224):

Գրաբարի բառարանում երկի բոլոր դարձվածներից ներառված են 5-ը, որոնցից մեկը` մեծահայց լինել (281)-ը, ներառված չէ ԳԴԲ-ում, իսկ մնացած չորս դարձվածներն են` ի զարմացումն ածել (18), մահ ի վերայ դնել (92), սրոյ ճարակ առնել (114), զերեսս ցածուցանել (158):

Խ. Բադիկյանի բառարանում երկի բոլոր դարձվածներից կարողացել ենք համարժեք կամ աշխարհաբար թարգմանված շուրջ 30 դարձվածներ գտնել, որոնցից 12-ը ներառված չեն ԳԴԲ-ում`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` յերկիր կործանել (30)- գետին զարկել (տապալել), ի բերանս անկանել (72)- բերանն ընկնել, զերեսս դարձուցանել (142)- երես թեքել, ի ձեռն անկանել (349)- ձեռքն ընկնել:

բ/ Գրաբարի դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` երդումն կնքել (17)- երդում ուտել (տալ), վերանալ ի կենցաղոյս (45)- կյանքի թելը կտրվել, մահ ի վերայ դնել (98), մահ հասուցանել (101)- մահվան դուռը հասցնել, մահու (մահվան) բերան ուղարկել, ի թիկունս կոչել (146)- թիկունք դարձնել, մուտ առնել (244)- մուտք գործել, հասանել ի մահ (256), ի վախճան հասանել (274)- մահվան դուռը հասնել:

Այսպես`

  Մ. ԿԱՂԱՆԿԱ ՏՈՒԱՑԻ (344 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (259) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ ( 85)
ՆՀԲ 74 18
ՄՀԲ 14 1
Հայերէն բացատրական բառարան 148 7
Գրաբարի բառարան 4 1
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈18 ≈12

 

Ա. Լաստիվերցու Պատմությունը XI դ. կարևորագույն սկզբնաղբյուր է ոչ միայն Հայաստանի, այլև հարևան երկրների համար։ Այն միաժամանակ հայրենասիրական ողբ է, որտեղ հեղինակը նկարագրում է XI դ. աղետները` պատկերավոր և ազդու ոճով: Երկում լալահառաչ հեղինակն օգտագործել է 211 դարձված, որոնցից 27-ը տեղ չեն գտել ԳԴԲ-ում: Դրանցից են` ի մտի արկանել (11), ընդ ոտիւք կոխել  (11), ձաղ և ծանակ առնել (12), թքակոծ առնել (12), ընդ ձեռամբ ունել (12), յապականութիւն դարձուցանել (16), ձեռն ի վերայ ծանրացուցանել (23), սրակոտոր առնել (36), ի գուճս առնել (45), ի մայրն դառնալ (55) ևն:

ՆՀԲ-ում վկայված են երկի դարձվածներից 9-ը` ոչ մեկը ԳԴԲ-ում չգրանցված: Օրինակ` արգելական լինել (14), կարծական լինել (23), գուժարկու լինել (33), դաշն առնել (41), մուտ առնել (50) ևն, իսկ ՄՀԲ-ում երկի բոլոր դարձվածներից վկայված են 11-ը` բոլորն էլ ԳԴԲ-ում ներառված: Դիցուք`ի վերայ ընկնիլը ի վերայ անկանել (12)-ի, ի գլուխ ելնելի գլուխ ելանել (13)-ի, ի միտք բերելը ի միտս բերել (29)-ի, խրախուս տալը` խրախոյս տալ (35)-ի, յաղերս ընկնիլը յաղերս անկանել (47)-ի փոխարեն ևն: Նույնությամբ է վկայվել միայն ի վեր առնուլ (36)-ը:

Ստ. Մալխասյանի բառարանում երկի դարձվածներից 95-ն են վկայվել, որոնցից ԳԴԲ-ում տեղ չգտածների թիվը 2 է` ի մտի արկանել (11) և թքակոծ առնել (12):

Գրաբարի բառարանում երկի բոլոր դարձվածներից ներառված են 4-ը, բոլորը, ի դեպ, ԳԴԲ-ում վկայված` վազ առնել (2), արտասուս շարժել (27), ծուփս առնուլ (46), ի յիշումն ածել (51):

Խ. Բադիկյանի դարձվածաբանական բառարանում երկի բոլոր դարձվածներից համարժեք կամ աշխարհաբարի վերածված շուրջ 20 տարբերակների ենք հանդիպել` 5-ը ԳԴԲ-ում չվկայված, որոնք ներկայացրել ենք նույն խմբերով`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` ի ձեռն անկանել(17)- ձեռքն ընկնել, ընդ ձեռամբ անկանել ( 61)- ձեռքն ընկնել:

բ/ Գրաբարի դարձվածներին համարժեք աշխարհաբար դարձվածներ` ընդ ոտիւք կոխել (11)- ոտքի կոխան անել (դարձնել), ձեռն ի վերայ ծանրացուցանել (23)- ձեռքը (թաթը) վրան դնել, մուտ առնել (50)- մուտք գործել:

Այսպես`

 

  Ա. ԼԱՍՏԻՎԵՐՑԻ (211 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (184) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (27)
ՆՀԲ 0 9
ՄՀԲ 11 0
Հայերէն բացատրական բառարան 93 2
Գրաբարի բառարան 4 0
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈ 15 ≈ 5

 

Մ. Ուռհայեցու երկը ժամանակագրություն է, ժամանակագրական հաջորդականությամբ շարադրված պատմություն, բայց հեղինակը դեպքերի ու դեմքերի սոսկ արձանագրող չէ, այլև ուսումնասիրող. նա իր ուրույն մոտեցումն ունի դեպքերին  ու դեմքերին: Երկի դարձվածների թիվը 288 է, որոնցից 158-ը տեղ չեն գտել ԳԴԲ-ում, օրինակ, դաշինս առնել (10), փոկակապս առնել (10), ի բերան սրոյ կոտորել (26), յաւարի առնուլ (28), քմինս դնել (30), մահու երկիւղն ի վերայ  անկանել (34), սրով անցուցանել (40), բնաջինջ բառնալ (52), ականջալուր լինել (84), արեան ջաղխիս առնել (200) ևն:

ՆՀԲ-ում երկի բոլոր դարձվածներից ներկայացված են 20-ը, որոնցից միայն 2-ն են ներառված ԳԴԲ-ում`տալ պատերազմ (210) և յամօթ առնել (212), իսկ ՆՀԲ-ում վկայված մնացած դարձվածներից են` հարցուկ լինել (38), ի ձեռաց փրկել (42), զհետ գնալ (104), ծովահեղձ առնել (156), կառափնաբեկ առնել (242) ևն:

ՄՀԲ-ում երկի դարձվածներից վկայված են 15-ը, որոնցից ԳԴԲ-ում տեղ են գտել միայն 5-ը` աւանդել զհոգի (12), ձերբակալ առնել (14), յոգւոց հանել (104), աղօթս առնել (128), խրախոյս տալ (314):

Ստ. Մալխասյանի բառարանում երկի բոլոր դարձվածներից գրանցված են 88-ը, որոնցից 7-ը զետեղված չեն ԳԴԲ-ում, դիցուք, ի քմին կալ (38), յայտ լինել (190), ոտնակոտորս առնել (242) ևն:

Գրաբարի բառարանում 288-ից ընդամենը 3 դարձված ենք գտել, ընդ որում, մեկը ԳԴԲ-ում չվկայված`զմահ առաջի դնել (18), իսկ մյուս երկու դարձվածներն են` ժողով առնել (8) և ի վերայ սուր դնել (230):

Խ. Բադիկյանի բառարանում այս դարձվածներից գտել ենք շուրջ 25-ը, որոնցից գրեթե 10-ը վկայված չեն ԳԴԲ-ում: Ներկայացնենք դարձյալ խմբերով`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` ի ձեռս անկանել (114)- ձեռքն ընկնել, ձեռամբ առնել (ումեք) (196)- ձեռքով անել, յոտ անկանել (208)- ոտքը (ոտքերն) ընկնել (մեկի):

բ/ Գրաբարի դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` ականջալուր լինել (84)- ականջը դեմ անել, ջան յանձին կրել (150)- ջանք թափել ևն:

Այսպես`

 

  Մ. ՈՒՌՀԱՅԵՑԻ (288 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (130) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (158)
ՆՀԲ 2 18
ՄՀԲ 5 10
Հայերէն բացատրական բառարան 81 7
Գրաբարի բառարան 2 1
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈15 ≈10

 

Կ. Գանձակեցին  ժամանակաշրջանի և հարցադրումների մեծ ընդգրկումով տվել է IV-XIII դդ քաղաքական, տնտեսական, եկեղեցու ներքին ու միջեկեղեցական հարաբերությունների, մշակութային և հասարակական շարժումների պատմությունը` այն սերտորեն կապակցելով հարևան երկրներում կատարվող իրադարձությունների հետ: Երկում օգտագործել է 249 դարձված, որոնցից 91-ը չեն վկայվել ԳԴԲ-ում: Դիցուք` լռութեան տալ (8), ի գերութիւն խաղացուցանել (34), ի մահ պնդել (39), զսիրտս դարձուցանել  (64), դաշնագիր լինել (87), յուխտի կալ (92), մտահաս լինել (105),  զքէն վրիժուց խնդրել (106), ընդ միմեանս հարկանել (205), ի  խայտառականս մատնել (259) ևն:

ՆՀԲ-ում երկի բոլոր դարձվածներից միայն 4-ն են գրանցված, որոնցից ոչ մեկը ԳԴԲ-ում վկայված չէ` նշաւակ լինել (ումեք) (196), օժանդակ լինել (215), ջան տանել (306), երաշխաւոր լինել (320):

ՄՀԲ-ում երկի դարձվածներից տեղ են գտել 12-ը, որոնցից ԳԴԲ-ում չվկայվածների թիվը 2 է` ունկն մատուցանել` զունկն մատուցանել (4)- ի փոխարեն և  դարձ լինել (209)` նույնությամբ պահպանված:

Ստ. Մալխասյանի բառարանում երկի դարձվածներից տեղ են գտել 63-ը, որոնցից ԳԴԲ-ում միայն 4-ն են վկայվել` ջրասոյզ առնել (160), զհետ պնդել (229), ջան տանել (306) և ի սպասու կալ (326):

Գրաբարի բառարանում միայն զմիտս հաճել (157)- ն է ներառված, որ առկա է նաև ԳԴԲ-ում:

Խ. Բադիկյանի բառարանում շուրջ 25 դարձված ենք գտել, որոնցից 10-ը վկայված չեն ԳԴԲ-ում: Դրանք են`

ա/ Աշխարհաբարի վերածված գրաբարյան դարձվածներ` ընդ ձեռամբ անկանել (67)-ձեռքն ընկնել, յոտն յառնուլ (114)- ոտքի ելնել (կանգնել), ի ձեռս անկանել (236)- ձեռքն ընկնել, ի կեանս կոչել (338)- կյանքի կոչել:

բ/ Գրաբարի դարձվածներին համարժեք աշխարհաբարյան դարձվածներ` զունկն մատուցանել (4)- ականջ անել (դնել), զանձն ի մահ տալ (245)- մահու (մահվան) բերան գնալ, ի դուռն գերեզմանի հասանել (298)- մահվան դուռը հասնել, ջան տանել (306)-ջանք թափել:

Այսպես`

 

  Կ. ԳԱՆՁԱԿԵՑԻ (249 դարձված)  
  ԳԴԲ-ում վկայված դարձվածներ (158) ԳԴԲ-ում չվկայված դարձվածներ (91)
ՆՀԲ 4 0
ՄՀԲ 10 2
Հայերէն բացատրական բառարան 4 59
Գրաբարի բառարան 1 0
Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան ≈15 ≈10

 

Արդ, տեղին ենք համարում բնագրային մեջբերումների օգնությամբ հստակեցնել ու պարզաբանել գրաբարի դարձվածի մասին մեր պատկերացումները, իսկ այդ մեջբերումները կանենք Ռ. Ղազարյանի բառարանում չվկայված դարձվածներից` յուրաքանչյուր երկից հնգական օրինակներ դուրս բերելով: Այսպես`

Ագաթանգեղոս

  1. Ընդ յարգանօք արկանել (8)- Նա և զաղքատս մեծացուցանեն` զփոքր ինչ ընդ յարգանօք արկեալ, և զաշխարհ պսակեն նոր և չքնաղ գիւտիւք:
  2. Չարախտավատ վատնել (26)- Զհետ մտեալ կոտորէին զամենայն զօրսն Պարսից, և դաշտացն և ճանապարհացն ցիր դիաթաւալ կացուցանէին և չարախտավատ վատնէին և անհնարին հարուածս ի վերայ հասուցանէին:
  3. Յաղօթս մատուցանել (86)- Ճգնութեամբ մատուցեալ յաղօթս` խնդրել ի բազումողորմ Տեառնէն օգնականութիւն` փրկել զնոսա ի փորձութենէն, որ հասեալ էր ի վերայ նոցա:
  4. Զունկն խոնարհեցուցանել (114)- Լու°ր, դուստր, և տե°ս, խոնարհեցո° զունկն քո, մոռա° զժողովուրդ քո և զտուն հօր քոյ…
  5. Արկանել յուղիղ ճանապարհէն (134)-… և ո՞չ կալեալ ընդ մեզ ոխս, և ո՞չ չարակնիցես զմեզ, և ո՞չ արկանիցես զմեզ յարդարև յուղիղ ճանապարհէն:

  Փավստոս Բուզանդ

  1. Թոպամահ լինել (52)- Եւ յետ այսր անցեալ ժամանակաց, զկնի թոպամահն լինելոյ երանելոյն Յուսկան, առաջնորդ եղեալ` իբրև զկոյրս մոլորեցան երկիրն լեզուին Թորգոմական աշխարհի:
  2. Յանթի հարկանել (74)- Եւ անդ դիպեալ Արտաւազդ և Վասակ, արք ի Մամիկոնեան տոհմէն, որք էին զօրավարք ամենայն զօրացն Հայոց, որք յարուցեալք անկան ի վերայ մանկանցն տղայոց, մէն մի յանթի հարեալք` ի դուրս գնացին:
  3. 3. Ընդ անձամբ բառնալ (110)- Անօրէնք էք և պիղծք, ես ոչ կարեմ ձեզ հովիւ կալ, և ոչ զձեր մեղսդ ընդ անձամբ բառնալ:
  4. 4. Ի կենդանութիւն դարձուցանել (124)- Սոյնպէս և զԱյծեմնիկն իւր ողորմածութիւնքն և խանդակաթ այրեացն ողբումն, ի ձեռն մեծին Պետրոսի, և զհրաժարեալն զգնացեալն զմեռեալն միւսանգամ այսրէն դարձուցանէր ի կենդանութիւն:
  5. 5. Նախանձուկս արկանել (192)- Եւ ուժգին սիրով սիրեաց զնա, և նախանձուկս արկանէր նովաւ առաջին կնոջն:

 

Եղիշե

  1. Զմիտս հարկանել (168)- Մի° նեղեալ տագնապիր յանձն քո և հարկանէր զմիտս մեր ամենեցուն:
  2. Օտարախորթս առնել (220)- Մի° ոք զձեր բաժինն ի ձէնջ հատանիցէ, և զձեզ օտարախորթս արարեալ` տարաբաժին հանիցէ:
  3. Հրոյ ճարակ տալ (256)- … և զզինուածսն աշխարհին ղամբար ի ձեռն առեալ հրոյ ճարակ տային:
  4. Ի քարշ առնել (322)- Եւ արկին պարանս երկայնս յոտս նոցա, և երկու երկու լծեցան և առին ի քարշ:
  5. Ըստ հրամանաւ անցանել (344)- Այլ զոր ասացերդ` եթէ յինէն անսամ ձեզ և ոչ հրամանաւ թագաւորին, եթէ դուք սովոր էք անցանել ըստ հրամանաւ թագաւորին ձերոյ, զայդ բարիոք առնէք…

 

Մովսես Խորենացի

  1. Զձեռն ամբառնալ (33)- Սա ի մէջ սկայիցն քաջ և երևելի լեալ, և ընդդիմակաց ամենացուն, որք ամբառնային զձեռն` միապետել ի վերայ ամենայն սկայիցն և դիւցազանց:
  2. 2. Զոգին փչել (36)- Եւ այսպէս ճոխացեալն Տիտանեան կործանի յերկիր զարկուցեալ, և փչէ զոգին:
  3. 3. Ի փախուստ յորդորել (267)- Այսպիսի դիպուած ի փախուստ յորդորեաց զթշնամիսն, և ի յաղթութիւն զՀայոց գունդն զօրացոյց:
  4. 4. Պաղատանս մատուցանել (292)- Նա և եպիսկոպոսացն ժողովեալ` պաղատանս մատուցանէին, զի մի° անփոյթ արասցէ զկորստենէ իւրոյ վիճակին:
  5. 5. Զանձն ի ջանս արկանել (317)- Վասն որոյ եդ ի մտի հնարել գտանել նշանագիրս Հայոց լեզուիս, և արկեալ զանձն ի ջանս` պէս պէս փորձիւք տաժանէր:

 

Ղազար Փարպեցի

  1. Զմիտս պղտորել (70)- Վասն է՞ր ես տրտում, և կամ ընդէ՞ր զբաղմունք նանրութեան պղտորեն զմիտս քո…
  2. Ի ճանապարհ գալ (96)- … եթէ ցայժմ մոլորեալք էին, և արդ ի ճանապարհ եկեսցեն` այնուհետև զձեզ սիրեն և զԱրեաց աշխարհս…
  3. Զմիտս ինչ տանել (98)- Արդ` լուեալ ձեր զմեր հրամանսդ` կամաւ և սիրով յանձն առէք, և բնաւ ամենևիմբ զմիտս ընդ այլ ինչ մի° տանիք:
  4. Ի միջոյ կորուսանել (110)- Ապա եթէ այլազգագոյն ինչ խորհիք…, առ ոչինչ համարիմ զայնչափ ի ձէնջ օգուտս և զվաստակս, այլ կնաւ և որդւովք և ազգաւ կորուսանեմ ի միջոյ:
  5. Զմիտս սայթաքեցուցանել (228)- Բայց զմիտս լսողացն առ վայր մի սայթաքեցուցանէր այսր անդր…

 

Կորյուն

  1. Ի Նախանձուկս արկանել (82)- … ոչ ի պարծանս անձանց, այլ առ ի նախանձուկս միմեանց արկանելոյ, զի միմեամբք քաջալերեալք` հասանիցեմք ի բարեացն կատարումն…
  2. Յանկ ելանել (118)- Իսկ իբրև հրամանն այն արդեամբք և գործովք յանկ ելանէր, ապա այնուհետեւ երանելոյն Երեմիայի եպիսկոպոսի ի ձեռն առեալ` վաղվաղակի զաստուածային գրոց թարգմանութիւնս ի գործ արկանէր…
  3. Ի թիկունս իջանել (130)- Եւ նորա առանց իրիք զբաղելոյ` հանդերձ գործակցօք իջեալ ի թիկունս դիպացն պատահելոյ…
  4. Զծառայութիւն հարականել (132)- … քանզի առաւել օգտակար իսկ է` յամենայն աշխարհակիր զբօսանաց առանձինն սահմանել և միայն աստուածապաշտութեանն պարապել, զոր և մարգարէքն գործէին, որք ի լերինս…զաստուածեղէն կրօնիցն զծառայութիւն հարկանէին:
  5. Ի գործ բերել (110)- …իբրև որդւոյ առ հայր` հպատակութիւն ցուցեալ, և ծառայեալ ըստ աւետարանին վայելչութեան, մինչ ի վախճան զհրամայեալսն ի գործ բերէր:

 

Եզնիկ Կողբացի

  1. 1. Հարցուածս մատուցանել (3)- Դարձեալ՝ առ այսպիսի ճշմարիտ ասացածս անպատշաճ հարցուածս մատուցանեն. ուստի՞ իսկ բնաւ են, ասեն, այդպիսի անհարթութիւնք:
  2. 2. Ի քննութիւն ածել (7)- Դարձեալ հարցցուք զհիւղեայն. պա՞րզ ինչ բնութիւն իցէ, եթե յաւդուածով. զի ազգի ազգի գործուածք իրացն յայսպիսի քննութիւնս ածեն զմեզ:
  3. 3. Պատուհաս ի վերայ ածել (9)- Յորժամ զըմբռնեալն ի շնութեան ոք սպանանիցէ, պատուհաս ի վերայ ածեալ վասն յանդգնութեանն, չառնէ չար ինչ:
  4. 4. Զհրամանաւ անցանել (12) -…որ ոչ եթե անպիտան ինչ ի կերակուրս մարդոյ էր, եւ ոչ բնութեամբ տունկն մահաբեր, եւ վասն այնորիկ ինչ արգելաւ մարդն ի ճաշակելոյ ինչ ի նմանէ, այլ անսաստութիւնն եղեւ պատճառ մահուան մարդոյն, իբրեւ յանցաւորի՝ որ անցանիցէ զհրամանաւ հրամանատուի՝ որ նմա կարգեալ իցէ:
  5. 5. Մահկանացու առնել (21)- … կամէր ունկնդրութեամբ պատուիրանին զնա անմահ պահել, եթե միւսոյն՝ որ պատրանաւք ջանայր զնա մահկանացու առնել:

 

Սեբեոս

  1. Ի խոնարհ ընկենուլ (53)- Եւ ոչ կարէին զաւրել. սպառեն զզաւրն. զարկանեն և ընկենուն զԱնտիոքոս ի խոնարհ և սպանանեն:
  2. Անճետ առնել (70)- … և հրաման յարքայէն` զի անճետս արասցեն զարս ի յաշխարհէն Հայոց, խլել, բրել, յատակել և անխնայ յերկիր կործանել:
  3. Սուր սուր հարկանել (86)- Եւ դարձեալ անդրէն յանկարծակի բռնաբար սուր սուր հարկանելով զամբոխն պատառեցին և զգունդն բռնութեամբ:
  4. Ի հաշտութիւն ածել (92)- Եւ զաւրուն խոստանայր պատիւս մեծամեծս և ինչս, և այնպէս ողոքեալ ածէ ի հաշտութիւն:
  5. Յաչս հաճոյանալ (96)- Եւ եղեւ ի ժամանակին յայնմիկ հաճոյանալ Սմբատայ Բագրատունւոյ յաչս Խոսրովու արքային:

 

Մովսես Կաղանկատվացի

  1. 1. Դնել գլուխն (12)- Եւ տեսլեամբ յայտնեալ սրբոյն Եղիշայի տարան հանգուցին զնշխարս նորա, ուր եդաւ գլուխն յաւանին Ուռեկան` ի ձեռն սրբոյ քահանային Ստեփաննոսի:
  2. 2. Ահ անկանել (18)- Եւ ահ անկաւ ինձ մեծ և ահագին և բարձրագոյն քան զերկինս երկնից և խորագույնս քան զներքին կիսագունդն:
  3. 3. Ընդ պատմութեամբ արկանել (26)- Այլ որչափ միտքս իմ այժմ զքեզ սիրեն, և մարթ էր զայն բանիւ ընդ պատմութեամբ արկանել
  4. 4. Զգլուխն ընդ երկիր ածել (53)- Եւ մանկանն սկսեալ և զգլուխն ընդ երկիր ածեալ` պատմէր զխորհուրդ չար աղանդոյն:
  5. 5. Յանպատրաստ ունել (131)- Եւ խորհէր ի մտի իւրում յանպատրաստ ունել զմեծ թագաւորն Խոսրով:

 

 

 

Արիստակես Լաստիվերցի

  1. Ի մտի արկանել (8)- Սա ի մահուան թագաւորին խորհուրդ վատ ի մտի արկեալ, դաշնակից լինի Գէորգեայ թագաւորել յարեւելս:
  2. Ձաղ և ծանակ առնել (9)- Որ և զԱսորւոյ եպիսկոպոսն տարեալ ի Կոստանդնուպօլիս, ձաղ և ծանակ արարեալ, հրամայէ խուղել զմօրուսն…
  3. Ի ծուփս անկանել (27)- Վասն որոյ ի ծուփս անկեալ, միոյ միոյ բանից ոչ հաւանէին, քազի եբարձ Աստուած զիմաստութիւն ի խորհրդոց, նոցա վասն չխնդրելոյ նոցա զնա:
  4. Սրակոտոր առնել (34)- Իսկ Սուլտանն իբրեւ ետես զեղեալսն, ցասմամբ մեծաւ հրամայեաց զպահապանսն սրակոտոր առնել:
  5. Յանհոգս կալ (34)- … եւ քաղաքացիքն յայս ապաստան եղեալք ի ծովն եւ յամրոցն, յանհոգս կային:

 

Մատթեոս Ուռհայեցի

  1. Դաշինս առնել (10)- … և ի ծածուկ արար ընդ նմա դաշինս սպանանել զՆիկիփօռ թագաւորն…
  2. Ոխս ի սիրտ առնուլ (16)- Յայնժամ ոխս առեալ ամիրային ի սիրտ իւր, և գաղտ յայլ զօրացն ի զրոյց սիրոյ կոչեաց զԱպիրատն…
  3. Ի բերան սրայ կոտորել (26)- … և բազմութիւնք զօրաց մերոց հալածական արարին զնոսա և ի բերան սրոյ կոտորեցին:
  4. Ի գերութիւն մատնել (30)- Եւ անտի յարուցեալ գնացաք ի Բիբղոն հին և ամուր բերդն և զայն ևս պատերազմեալ առաք և զբնակիչս նորա ի գերութիւն մատնեցաք:
  5. Քմինս դնել (30)— … և հրամայեցաք քմինս դնել և դարանս մահու գործեցաք նոցա:

 

Կիրակոս Գանձակեցի

  1. 1. Զկենցաղս լնուլ (34)- … և նա ի նոյն ամի ելից զկենցաղս` յիշատակ բարի թողեալ ապագայիցս…
  2. Ընդ վայր թողուլ (39)- Իսկ մարդասէրն աստուած ոչ եթող զյուսացեալսն իւր ընդ վայր
  3. Զսիրտս դարձուցանել (64)- … և դարձուսցէ աստուած զսիրտս զօրաց քոց ոչ առնել զկամս քո:
  4. Ի նոյն միտս կալ (86)- Իսկ նա ի նոյն միտս ամբարշտութեան կացեալ` քամահէր զամենեքումբք:
  5. Հանել ի մտաց (102)- Եւ այրն ոչ հանէր ի մտաց իւրոց զիրսն, զոր գործեցին հոռոմք ընդ թագաւորն Գագիկ…

Գրաբարի դարձվածների քննության հետաքրքրական կողմերից մեկն էլ բնագրերում տեղ գտած իմաստափոխված դարձվածների վերհանումն է, այսինքն` այն դարձվածների, որոնք հեղինակը գործածել է այնպիսի իմաստներով, որոնք վկայված չեն Ռ. Ղազարյանի դարձվածաբանական բառարանում: Սույն երևույթը վերաբերում է հատկապես 5-րդ դարի պատմագրության մեջ վկայված դարձվածներին: Դիցուք` Ագաթանգեղոսն  իր երկում 7 դարձվածներ կիրառել է այնպիսի իմաստներով, որոնք նշված չեն Ռ. Ղազարյանի բառարանում: Դրանք են ` §ընդ միտ ածել¦ (6), որ բառարանում ունի §մտածել, խորհել¦ իմաստները, սակայն Ագաթանգեղոսը կիրառում է §հիշել¦ իմաստով: §Ի մտի դնել¦ (116)-ը բառարանում ունի §մտքում դնել, մտադիր լինել¦ իմաստները, իսկ երկում §մտածել¦ իմաստն է արտահայտում, §ի մտաց անկանել¦ (116)-ը բառարանում ունի §խելքը կորցնել, ցնորվել¦ իմաստը, բայց երկում  §մոռանալ¦ իմաստն է կրում, §զմիտս հաճել¦ (118)-ը Ռ. Ղազարյանը ներկայացնում է §հաճոյանալ¦ իմաստներով, երկում, սակայն, այն §համոզել¦ իմաստն ունի, §ի վերայ հասանել¦ (126)-ը ունի §հասկանալ¦ և §հարձակվել¦ իմաստները, մինչդեռ Ագաթանգեղոսն այն գործածում է իմաստային այլ նրբերանգով` §գալ, հասնել¦ (վտանգի հասնելը): §Առաջի դնել¦ (248)-ը ունի §մտքում դնել¦ և §սկսել¦ իմաստները, բայց պատմիչը օգտագործում է §առաջադրել¦ իմաստով, §ձգել զձեռս¦ (112)-ը ունի §ձեռք բարձրացնել, վնասել¦ իմաստը, մինչդեռ երկում գործածվում է §օգնություն խնդրելու համար ձեռք մեկնել¦ իմաստով: Մեկը ներկայացնենք մեջբերումով` §Եւ զայն ոչ էր եդեալ ի մտի զամօթն նախատանացն, այլ ի տեսիլ սիրոյ նորա ջեռեալ` տրտմեալ ընդ մահ աղջկանն, տխրացեալ սգայր¦:

6 դարձված Փ. Բուզանդը գործածում է այնպիսի իմաստներով, որ Ռ. Ղազարյանի բառարանում հիշատակված չեն: Այսպես, §առաջի ածել¦ (34)-ը բառարանում կրում է §աչքի` մտքի առաջ բերել, մտածել¦ իմաստը, երկում հանդես է գալիս §մոտ բերել¦ իմաստով, §յայտ առնել¦ (42)-ը բառարանում ունի §հայտնել, հայտնի դարձնել¦ իմաստները, բայց Բուզանդը այն կիրառել է §բացատրել¦ իմաստով, §ի մտի դնել¦ (58)-ը բառարանում կրում է §մտադիր լինել¦ իմաստը, սակայն պատմիչը հիշել, §մտաբերել¦ իմաստով է գործածում, §ի բաց կալ¦ (76)-ը բառարանում ունի §հեռու մնալ, հետ կանգնել¦ իմաստը, իսկ երկում` §բացված մնալ¦, §խանգար առնել¦ (198)-ը ունի §խռովություն գցել¦ իմաստը, որ երկում փոխվել և ներկայանում է §խանգարել¦ իմաստով, §հանգիստ առնել¦ (350)-ը ունի §հանգստանալ¦ իմաստը, որը երկում փոփոխվել և արտահայտում է §հանգիստ տալ¦ իմաստը: Այսպես` §Եւ դրունք տաճարին ի բաց կային, և ոք հուպ չիշխէր երթալ¦:

3 դարձված Եղիշեն երկում գործածել է այնպիսի իմաստներով, որ Ռ. Ղազարյանի բառարանում  չեն վկայվել: Դրանք են` §միտ դնել¦ (64), որ բառարանում ունի §ուշադրություն դարձնել¦ իմաստը, իսկ երկում §միտ դնել¦ իմաստն է արտահայտում, §յանձն առնուլ¦ (174)-ը բառարանի §հանձն առնել¦ իմաստի փոխարեն երկում կրում է §վստահել¦ իմաստը, §բուռն հարկանել¦ (178)-ը §բռնել¦ իմաստի փոխարեն երկում գործածված է §ձեռնարկել¦ իմաստով: Դիցուք` §Եւ ոչ միայն մեծամեծք և փոքունք, այլ և ինքն թագաւորն հրամանի նորա անսայր. որոյ և ձախող իրացն իսկ բուռն հարեալ էր նորա¦:

Մ. Խորենացու Պատմության մեջ առկա է ընդամենը 1 դարձված, որ երկում գործածված է Ռ. Ղազարյանի բառարանում չվկայված իմաստով: Խոսքը §ի վերայ հասանել¦ (264) դարձվածի մասին է, որը, թեև բառարանում ունի §հասկանալ¦ և §հարձակվել¦ իմաստները, երկում գործածված է §գալ, հասնել¦ նշանակությամբ` §Եւ ոչ ինչ յամեցին դատաստանքն Աստուծոյ հասանել ի վերայ¦:

Ղ. Փարպեցու   երկում 8 դարձվածներ  կիրառված են այդ բառարանում չվկայված իմաստներով: Դրանք են` §յանձն առնուլ¦ (44), որ բառարանում ունի §հանձն առնել¦ իմաստը, երկում, սակայն, տարբեր համատեքստերում այլ իմաստներ է արտահայտում, մի դեպքում` §հանդուրժել¦, մյուս դեպքում` §վաստակել¦, §ի միտս հաստատել¦ (52), որ բառարանում ունի §որոշել¦ իմաստը, բայց երկում ներկայացված է §մտադրվել¦ իմաստով, §ի բաց մերժել¦ (52)-ը, որ ունի §հեռանալ, փախչել¦ իմաստները, երկում գործածված է §հեռացնել¦ նշանակությամբ, §զմտաւ ածել¦ (116)-ը բառարանում ունի §մտածել¦ իմաստը, բայց երկում այն հանդես է գալիս նաև §հիշել¦ իմաստով, §սպասս մատուցանել¦ (206)-ը ունի §ծառայություն մատուցել¦ իմաստը, բայց այստեղ` երկում, գործածված է  §շահել¦ իմաստով, §յայտ առնել¦ (134)-ը §հայտնի դարձնել¦ իմաստն ունի, բայց Փարպեցին օգտագործում է §ընտրել¦ նշանակությամբ, §դնել զանձն¦ (136) դարձվածը բառարանում ունի §տապալել¦ իմաստը, սակայն պատմիչը օգտագործում է §նվիրվել¦ իմաստով, §ի բաց դառնալ¦ (158)-ը ունի §վերադառնալ¦ իմաստը, բայց երկում կիրառվել է §հեռանալ¦ նշանակությամբ: Օրինակ` §,,,բնաւ և յիշեմ իսկ ոչ, միայն թէ ի բաց դառնայք ի խրատուէ և ի բանից Վարդանայ, և մի° կորնչիք ընդ դմա ¦:

 

 

 

 

ԳԼՈՒԽ 2

Հոմանիշ, հականիշ, համանուն, հարանուն դարձվածները V- XIII դդ սկզբնաղբյուրներում

 

Այս գլխում ներկայացնում ենք մեր ուսումնասիրած աղբյուրներում տեղ գտած հոմանիշ, հականիշ, համանուն, հարանուն դարձվածները, որոնք, իսկապես, այդ երկերի բառապաշարի հարստության վկայությունն են: Այս խմբերի դարձվածների քննությունը կամբողջացնի մեր պատկերացումը մի կողմից դարձվածների, մյուս կողմից` տվյալ հեղինակի լեզվամտածողության մասին:

Բոլոր աղբյուրներում մեծամասնություն են կազմում հոմանիշ, ապա հականիշ դարձվածները, իսկ համանուն և հարանուն դարձվածները բավականին սակավադեպ են, սակայն դրանց քննությունը նույնպես կարևոր ենք համարում մեր աշխատանքի բուն նյութի նախապատրաստման ճանապարհին:

Արդ միըստմիոջե ներկայացնենք յուրաքանչյուր հեղինակի օգտագործած հոմանիշ, հականիշ, համանուն, հարանուն դարձվածները:

 

Ագաթանգեղոս, Պատմութիւն հայոց

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Ժամ դնել (6)- ժամ տալ (36)- ժամադիր առնել (266):
  2. Ահափետ առնել (6)- ահաբեկ առնել (80):
  3. Զանձն ի մահ դնել (8)- զանձն ի մէջ մահուան և կենաց դնել (10)- մտանել ի դրունս մահու (18):
  4. Ի բաց կորուսանել (24)- հիմն ի վեր առնել (24)- հատ ընկենուլ (330)- ի բաց բառնալ (376)- ի միջոյ բառնալ (436)- ի բաց քերել (466):
  5. Ունկնդիր լինել (16)- զունկնդրութիւն մատուցանել (226):
  6. Դիաթաւալ կացուցանել (30)- յերկիր կործանել (30):
  7. Զհետ մտանել (26)- զկնի լինել (30)- զհետ երթալ (396):
  8. Զդէմ ունել (26)- ի դիմի հարկանել (160):
  9. Ի բաց առնել (110)- ի բաց մղել (306)- ի բաց անցուցանել (306):
  10. Յանձին ունել (10)- յանձին պահել (182)- փոյթ ի վերայ ունել (444) ևն:

 

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Ի ձեռն տալ (18)- ի ձեռն առնուլ (426):
  2. Յանձին ունել (10)- անտես առնել (388):
  3. Անտես առնել (388)- ուշ դնել (480):

Դարձվածների համանունային շարքեր

  1. Ի մտի դնել- ա/ մտադիր լինել (68), բ/ մտածել (116):
  2. Ի վերայ հասանել- ա/ համոզվել,հասկանալ (258), բ/ հարձակվել (120):

 

Փավստոս Բուզանդ, Պատմութիւն հայոց

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Ընդ առաջ երթալ (32)- ընդ առաջ ելանել (40):
  2. Հալածական տանել (30)- հալածական առնել (184)- հալածանս հարուցանել (198):
  3. Հուպ լինել (40)- հուպ երթալ (76)- մերձ լինել (186):
  4. Այպն առնել (76)- ծաղր առնել (80):
  5. Զանց առնել (12)- առ ոչինչ համարել (22)- անփոյթ առնել (60)- ընդ ոտն հարկանել (68):
  6. Փախստական լինել (88)- ի փախուստ դառնալ (228)- փախստական գնալ (388):
  7. Փախստական առնել (226)- փախստական արկանել (228)- փախստականս տանել (236):
  8. Աղօթս մատուցանել (16)- յաղօթս կալ (22)- աղօթս առնել (38)- յաղօթս մտանել (166):
  9. Ընդ միտ ածել (22)- ընդ միտս խորհել (154)- խորհուրդ առնել (184)- խորհուրդ խորհել (210)- զմտաւ ածել (250):
  10. Աղիողորմ գործել (84)- ի սուգ մտանել (86)- ի սուգ ընկղմիլ (166)- կոծ դնել (394)- ի կարի առնել (394) ևն:

 

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Ի մահուանէ թափել (144)- չարամահ առնել (138)//մահուան վճարել (144)// անմի առնել (244)// ի մահ անկանել (340):
  2. Ակն առնուլ (50)- այպն առնել (40)// ծաղր առնել (80):
  3. Ի ձեռանէ թողուլ (174)- յանթի հարկանել (74):
  4. Սրտաբեկ կացուցանել (38)- զմիտս հաճել (164):
  5. Ի բաց գնալ (74)- հուպ լինել (40)// հուպ երթալ (76)// մերձ լինել (186):
  6. Ի կենդանութիւն դարձուցանել (124)- ի մահ անկանել (340) ևն:

Համանուն դարձված

Ի վերայ հասանել- ա/ համոզվել, հասկանալ (184), բ/ հարձակվել (82):

       Դարձվածների հարանունային շարքեր

  1. Ի բուռն արկանել (234)- ի բուռն անկանել (234):
  2. Զմիտս հանել (248)- զմիտս հաճել (164):
  3. Յանձն առնել (46)- յանձն առնուլ (50):

 

Եղիշե, Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին

 

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Սպաս ունել (36)- ի ծառայութիւն կալ (44)- ի սպասու կալ (322)- սպաս տանել (370):
  2. Ահաբեկ առնել (14)- սրտաթափ առնել (128)- ահ արկանել (192):
  3. Զդէմ ունել (58)- դիմակաց լինել (118)- ընդդէմ կալ (170)- առաջի կալ (180)- ի դիմի հարկանել (256)- դիմադարձ լինել (342):
  4. Ի ձեռս տալ (130)- ի ձեռս մատնել (254):
  5. Ի բաց գնալ (74)- ի բաց ելանել (82)- ի բաց կալ (84):
  6. Ի բաց բառնալ (210)- ի բաց առնել (314)- ի բաց մերժել (324):
  7. Սկիզբն առնել (12)- բուռն հարկանել (178):
  8. Աղօթս առնել (56)- յաղօթս կալ (302):

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Հուպ երթալ (370)- ի բաց գնալ (74)- ի բաց ելանել (82):
  2. Սկիզբն առնել (12)- ի գլուխ տանել (314):
  3. Եղջեւր ածել (12)- զմիտս հաճել (168):
  4. Սատար լինել (8)- առ ոչինչ համարել (122):

Հարանուն դարձված

Յանձն առնել (22)- յանձն առնուլ (52):

Մովսես Խորենացի, Պատմութիւն հայոց

 

 Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Ձեռնտու լինել (177)- զօրավիգն լինել (208):
  2. Փոյթ յանձին ունել (8)- պէտ առնել (8)- պէտ յանձին ունել (10)- խնամ տանել (30)- փոյթ առնել (175):
  3. Բուռն հարկանել (11)- ձերբակալ առնել (44)- զբռամբ ածել (49)- ի բուռն առնուլ (78)- ի բուռն ածել (163)- ի կալանս ըմբռնել (197):
  4. Հաւ առնել (23)- սկիզբն առնել (75)- ձեռն արկանել (327):
  5. Ի բաց թողուլ (108)- ի բաց քեցել (109)- ի բաց ընկենուլ (112):
  6. Կոծ առնուլ (284)- նստել ի սուգ (285)- ի սգի լինել (330)-յարտասուս հարկանել (354):
  7. Հալածական արկանել (45)- թեկն ածել (121)- հետամուտ լինել (127)- զհետ մտանել (172)- զհետ երթալ (192)- զհետ գալ (263)- ի թիկունս ընկենուլ (266):
  8. Թիկունս դարձուցանել (270)- առ ոչինչ համարել (170)- զանց առնել (336):
  9. Ընդդէմ ունել (127)- ի դիմի հարկանել (45)- ընդդիմակաց լինել (132)-ընդդիմամարտ լինել (307):
  10. Քաջարշաւ լինել (330)- արփայագնաց լինել (331) ևն:

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Խնամ տանել (30)- առ ոչինչ համարել (170):
  2. Փոյթ առնել (175)- զանց առնել (336):
  3. Յուղարկ երթալ (183)- ընդ առաջ լինել` երթալ (133):

Համանուն դարձված

Ի վերայ հասանել- ա/ հասկանալ (31), բ/ հարձակվել (44):

 

 Դարձվածների հարանունային շարքեր

  1. Յանձն առնել (38)- յանձն առնուլ (79):
  2. Փախստական արկանել (46)- փախստական անկանել (55):

 

 

 

Ղազար Փարպեցի, Պատմութիւն հայոց

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Զելս իրացն գտանել (44)- հնարս իրացն գտանել (44):
  2. Ի գլուխ հանել (52)- ի գլուխ տանել (92):
  3. Դէտ ակն ունել (24)- ակն ունել (226):
  4. Ի բաց բառնալ (44)- ի բաց հանել (276)- ի բաց տանել (390):
  5. Տալ փառս (212)- շքեղ առնել (396):
  6. Ի միտ առնուլ (34)- իրազգած լինել (132):
  7. Առաջի կալ (320)- զդէմ ունել (384)- ընդդէմ կալ (402):
  8. Ի բաց ընկենուլ (14)- ի բաց թողուլ (288)- ի բաց մերժել (336):
  9. Փախստեայ լինել (154)- ի փախուստ դառնալ (168)- փախստական լինել (292):
  10. Փախստական առնել (154)- ի բաց փախուցանել (354) ևն:

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Ուրախ լինել (32)- ի սուգ ընկղմիլ (46):
  2. Կալ ի հնազանդութիւն (26)- յուրաստ լինել (56):
  3. Առնուլ դուլ և դադար (138)- հալածական առնել (316):
  4. Տեղի տալ (368)- ի վերայ հասանել (308):
  5. Ի կոր կործանել (304)- ընդդէմ կալ (402):

Համանուն դարձված

Ի մէջ առնուլ- ա/ շրջապատել (18), բ/ մեջբերել (370):

Դարձվածների հարանունային շարքեր

  1. Արտասուս արկանել (62)- յարտասուս հարկանել (82):
  2. Ի բաց բառնալ (44)- ի բաց դառնալ (158):

 

Կորյուն, Վարք Մաշտոցի

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Ի կիր արկանել (74)- ի մէջ առնուլ (88)- ի գործ բերել (110)- ի գործ արկանել (116):
  2. Փոյթ առնել (84)- փոյթ ի վերայ ունել (108):
  3. Յայտ առնել (74)- ազդ առնել (90):
  4. Միջամուխ լինել (84)- թեւամուխ լինել (84):
  5. Ընդ առաջ ելանել (88)- ընդ առաջ լինել (120):
  6. Զմտաւ ածել (70)- խորհուրդ առնել (112):
  7. Ի թիկունս իջանել (130)- ի թիկունս հասանել (132):
  8. Սպասաւորութիւն հարկանել (84)- զծառայութիւն հարկանել(132):
  9. Յանձն առնուլ (110)- յանձին կրել (126):
  10. Ինքնատես լինել (142)- ականատես լինել (144) ևն:

 

Դարձվածների համանունային շարքեր

  1. Առաջի դնել- ա/ մտադրվել (112), բ/ բացատրել (118), գ/ տրամադրել (121):
  2. Առաջի արկանել- ա/ ներկայացնել (98), բ/ առաջարկել (110):
  3. Ի ձեռն առնուլ- ա/ սկսել (102), բ/ վերցնել (118):
  4. Յայտ առնել- ա/ հայտնել (74), բ/ նշանակել (145):

Դարձվածների հարանունային շարքեր

  1. Ի կիր արկանել (74)- ի գիր արկանել (82):
  2. Ընդ առաջ ելանել (88)- ընդ առաջ լինել (120):
  3. Յանձն առնուլ (110)- յանձն առնել (114):

 

Եզնիկ Կողբացի, Եղծ աղանդոց

 

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Ի բաց պարզել (1)- ի բաց ընկենուլ (13):
  2. Առաջի դնել (1)- ի մտի դնել (3)- ի միտ արկանել (16):
  3. Ի միջոյ բառնալ (7)- ի միջոյ կորուսանել (15):
  4. Երկրպագութիւն մատուցանել 92)- երկիր պագանել (10):
  5. Վնաս առնել (12)- վնաս գործել (12):
  6. Միտ դնել (26)- զմտաւ ածել (33)- ի մտի խորհել (38)- ի միտս հայել (76)- ընդ բերան ածել (157):
  7. Պատասխանի առնել (19)- տալ պատասխանի (34):
  8. Զեղջ և ապաշաւ լինել (38)- արկանել ընդ ապաշխարութեամբ (97)- ընդ ապաշխարութեամբ մտանել (98)- ի զղջումն գալ (21):
  9. Մահ առնել (23)- ի կենաց պակասել (34):
  10. Մահապարտ լինել (79)- գլխապարտ գտանել (84):

 

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Հակառակ կալ (13)- զկամս առնել (26):
  2. Յաշխարհ գալ (77)- ի կենաց պակասել (34):
  3. Յետս կալ (14)- չունկնդիր լինել (14):
  4. Յանձն առնուլ (16)- զանց առնել (94) ևն:

 

Սեբեոս, Պատմութիւն

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Ձերբակալ առնել (53)- ձերբակալ ունել (69)- բուռն հարկանել (92)-ի բանտ դնել (96):
  2. Զանց առնել (68)- առ ոչինչ համարել (91)- ընդ մէջ արկանել (126):
  3. Անձնատուր լինել (107)- ի ձեռն գալ (50):
  4. Աւար առնուլ (89)- յաւարի առնուլ (100):
  5. Ի մէջ արկանել (125)- շրջափակ առնել (126):
  6. Մաշել ի սուր սուսերի (68)- ի վերայ սուր դնել (70)- սուր սուր հարկանել (86)- հարկանել ի սուր սուսերի (135):
  7. Սրբաջունջ առնել (53)- ի միջոյ բառնալ (57):
  8. Յաղաւթս կալ (140)- աղաւթս առնել (148):
  9. Ահաբեկ լինել (93)- զահի հարկանել (144):
  10. Դարան գործել (97)- դարանամուտ լինել (125)- դարանակալ լինել (138) ևն:

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Ի դիմի հարկանել (49)- տեղի տալ (53):
  2. Տալ պատերազմ (5)- անձնատուր լինել (107):
  3. Ի բաց հատանել (75)- անքակ առնել (155):
  4. Ապաստան լինել (68)- առ ոչինչ համարել (91) ևն:

Համանուն դարձված

Ի վերայ հասանել- ա/ վրա հասնել (գլխին գալ) (66), բ/ հասկանալ (133), գ/ հարձակվել (108):

 Դարձվածների հարանունային շարքեր

  1. Ի բաց կալ (52)- ի բաց տալ (128):
  2. Ի բաց դառնալ (89)- ի բաց բառնալ (114):

 

Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Հնազանդ կալ (8)- հնազանդ լինել (161)- կալ ի հնազանդութիւն (180):
  2. Ի հնազանդութիւն ածել (167)- նուաճել ի հնազանդութիւն (182):
  3. Ընդ հակառակս լինել (15)- ընդդէմ կալ (16)- հակառակ կալ (56)- ընդդէմ հարկանել (130):
  4. Առ ոտն կոխել (26)- առ ոտն հարկանել (81)- ընդ ոտս առնել (193):
  5. Պատերազմակից լինել (278)- մարտակից լինել (289):
  6. Չիք լինել (287)- աներևոյթ լինել (332):
  7. Խնդալից լինել (71)- ուրախ լինել (179)- ծափս հարկանել (348):
  8. Վրէժխնդիր լինել (141)- վրէժ առնուլ (349):
  9. Պաշտօն մատուցանել (104)- փառս տալ (332)- պատիւ առնել (346):
  10. Ծունր դնել (34)- ծունր կրկնել (151) ևն:

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Հնազանդ կալ (8)- հակառակ կալ (56):
  2. Փոյթ յանձին ունել (96)- զանց առնել (312):
  3. Յանդիման լինել (19)- ի թաքուստ մտանել (24):
  4. Յերկիր անկանել (11)- յոտն կալ (64):
  5. Աներևոյթ լինել (72)- ի յայտ ելանել (85):

Համանուն դարձված

Ի վերայ հասանել- ա/ հարձակվել (17), բ/ (վրա) հասնել (44):

Դարձվածների հարանունային շարքեր

  1. Յանձն առնուլ (26)- յանձն առնել (116):
  2. Ձեռն տալ (39)- ի ձեռն տալ (113):

 

Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմութիւն

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Ի կենաց բառնալ (1)- վճարել ի կենաց (45):
  2. Մահու վճարել (1)- զկեանս լուծանել (4)- ի կեանս ելանել (7):
  3. Զետղ առնուլ (24)- զկայ առնուլ (27):
  4. Ի դէպ ելանել (2)- ի դէպ գալ (47):
  5. Ի վերայ հասանել (5)- ի վերայ անկանել (12):
  6. Ի դատ կալ (4)- մեղադիր լինել (39):
  7. Սուր դնել ի վերայ (5)- ի սուր հարկանել (8)- սրամահ առնել (25)- սրակոտոր առնել (36):
  8. Բողոք բառնալ (28)- դժկամակ լինել (39):
  9. Յերկիւղի լինել (15)- զահի հարկանել (43):
  10. Ատենախօս լինել (41)- զճառս արկանել (47) ևն:

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Դէմ դնել (1)- ընդ կրունկն դառնալ (5):
  2. Ընդ միմեանս անկանել (1)- ի խաղաղութիւն գալ (8):
  3. Զանց առնել (1)- հոգ տանել (19)- միտ դնել (34):
  4. Ողբս առնուլ (14)- ուրախ լինել (30):

Դարձվածների համանունային շարքեր

  1. Դարձ առնել- ա/ վերադառնալ (6), բ/ վերադարձնել (48):
  2. Ի վերայ հասանել- ա/ հարձակվել (5), բ/ (վրա) հասնել, գլխին գալ (47):

Դարձվածների հարանունային շարքեր

  1. Յանձն առնուլ (3)- յանձն առնել (14):
  2. Ի սուր հարկանել (8)- ի սուր անկանել (29):

 

Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրութիւն

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Աւար հարկանել (12)- յաւար(ի) առնուլ (28)- աւար առնուլ (46)-աւար արկանել (74)- ալափ տալ (214)- ալափ առնել (270)- յալափ մտանել (280):
  2. Աւեր առնել (24)- քարայատակս առնել (24)- քարայատակ կործանել (30)- յաւեր դարձուցանել (30)- հիմն ի վեր առնել (98)- յաւեր և յապականութիւն դարձուցանել (370):
  3. Ի սուր սուսերի մաշել (26)- ի բերան սրոյ կոտորել (26)- սրով անցուցանել (40)- ի սուր մատնել (88)- մատնել ի ձեռս սրոյ (94)- ի սուր անկանել (108)- սրոյ անցուցանել (112)- ի սուր սուսերի կոտորել (136)- սրախողխող առնել (152)- ի սուր մաշել (200)- ի բերան սրոյ մատնել (200)- ի բերան սրոյ հաշել (202)- ի վերայ սուր դնել (230):
  4. Անտես առնել (42)- առ յոչինչ համարել (134)- զանց առնել (196):
  5. Կոծ առնուլ (34)- սուգ զգենուլ (60)- սուգ առնուլ (74)-լալականութիւն առնել (88)- կոծ դնել (106)- ողբս առնուլ (120):
  6. Յաղօթս կալ (28)- աղօթս մատուցանել (44)- աղօթս առնել (128):
  7. Ի վերայ կոտորած ածել (10)- ի վերայ հասանել (24)- գալ ի վերայ (36):
  8. Փախստական լինել (18)- ի փախուստ դառնալ (20)- ի փախուստ ելանել (88)- ի փախուստ լինել (160)- ի փախուստ գնալ (170)-փախստեայ լինել (208):
  9. Ի փախուստ դարձուցանել (14)- փախստական առնել (30):

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Ուրախ լինել (8)- կոծ առնուլ (34):
  2. Ի փախուստ դառնալ (20)- ի դիմի հարկանել (224):
  3. Անտես առնել (42)- միտ դնել (112) ևն:

Դարձվածների համանունային շարքեր

  1. Ի վերայ հասանել- ա/ հասկանալ (168), բ/ հարձակվել (24), գ/ (վրա)հասնել (202):
  2. Հասու լինել- ա/ հաջողվել (124), բ/ հասկանալ (400):

Դարձվածների հարանունային շարքեր

  1. Ի վտանգի արկանել (26)- ի վտանգ արկանել (206):
  2. Յանձն առնել (16)- յանձն առնուլ (50):
  3. Աւար հարկանել (12)- աւար արկանել (74):
  4. Ընդ մէջ անցանել (94)- ընդ մէջն անցանել (224):

 

Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն հայոց

Դարձվածների հոմանշային շարքեր

  1. Ձեռն տալ (4)- օժանդակ լինել (215)- նպաստ լինել (276):
  2. Փոյթ լինել (8)- փոյթ առնել (17)- ի հոգս մտանել (26)- փոյթ տանել (91)- հոգ տանել (105)- փոյթ յանձին ունել (279)- ջան տանել (306):
  3. Մեծարանս առնել (11)- պատիւ առնել (87)- մեծարանս դնել (209)- մեծապատիւ առնել (359):
  4. Լուծանել ի կենցաղոյս (16)- ի կենացս լուծանել (373):
  5. Ի գերութիւն խաղացուցանել (34)- գերի վարել (207)- ի գերութիւն վարել (258):
  6. Արգելական առնել (37)- բանտարգել առնել (79)- դնել ի բանտի (173)- յարգելս առնել (189)- ի կալանս առնել (319):
  7. Ի վերայ հասանել (155)- ի վերայ անկանել (161):
  8. Պատ առնուլ (85)- ի մէջ առնուլ (203):
  9. Դաշինս կռել (11)- դաշնագիր լինել (87):
  10. Պատասխանի տալ (12)- պատասխանի առնել (157) ևն:

Դարձվածների հականշային շարքեր

  1. Ի գլուխ ելանել (8)- խափան լինել (120):
  2. Փոյթ լինել (8)- անտես առնել (26):
  3. Ի սուր անկանել (9)- ապրեալ լինել (200):
  4. Բուռն հարկանել (9)- ի բաց թողուլ (174):
  5. Ուրախ լինել (26)- սուգ զգենուլ (240):

Հարանուն դարձված

Ընդ միմեանս հարկանել (205)- ընդ միմեանս անկանել (356):

Ինչպես տեսանք, դարձվածների իմաստաբանական այս խմբերում ներառված են գրեթե նույն միավորները` գործածված տարբեր հեղինակների կողմից: Պատճառը, անշուշտ, երկերի բովանդակությունն է: Գերակշռում են հոմանիշները, որից հետո քանակական գերակշռություն ունի հականիշների խումբը, համանուն մեկ-երկու դարձվածներ են միայն գտնվել այս կամ այն հեղինակի երկում, ընդ որում` հաճախ կրկնվող, իսկ հարանունները, սակավ լինելով, այնուամենայնիվ, լուրջ որակ են ներկայացնում:

Դարձվածների իմաստաբանական այս վերլուծությունից անցնենք նրանց իմաստակառուցվածքային քննությանը:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ԳԼՈՒԽ 3

Գրաբարյան դարձվածների իմաստակառուցվածքային քննություն

Աշխատանքի վերջին գլուխը նվիրված է մեր քննության բուն նյութին` գրաբարյան դարձվածների իմաստակառուցվածքային ուսումնասիրությանը, որը, անտարակույս, խիստ կարևոր է գրաբարի դարձվածի մասին մեր պատկերացումը ավելի կուռ ու ամբողջական դարձնելու տեսանկյունից:

Դարձվածները ներկայացրել ենք իմաստային հիմնականում տասնմեկ խմբերով` յուրաքանչյուր երկի դարձվածների իմաստային և կառուցվածքային պատկերները ներկայացնելով առանձին:

Տեղի սահմանափակության պատճառով իմաստային յուրաքանչյուր խմբից կներկայացնենք 10 դարձված (իհարկե կան խմբեր, որոնցում ընդգրկված դարձվածները բավականին քիչ են): Մյուս կողմից, նկատի ունենալով մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված դարձվածների իմաստային ներքին բազմազանությունը մյուս խմբերի դարձվածների նկատմամբ, միայն այս խմբի դարձվածները կներկայացնենք 20-ական օրինակներով :

Սկսենք Ագաթանգեղոսի երկի դարձվածների իմաստային նկարագրից` միաժամանակ տալով այն դարձվածների բացատրությունները, որոնց իմաստները ակնբախ չեն:

  1. Մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված դարձվածներՈւնկնդիր լինել (էջ 16), կապել ընդ գարշապարս մեղաց (20)- մեղքերի ճանապարհը բռնել, ձեռն արկանել (28)- ձեռքը գցել, ի թիկունս հասանել (24), սրտաթափ լինել (34)- վախենալ, ձերբակալ առնել (36), ակն ունել (30), ի բերան բան դնել (108)-պատվիրել, ի ծունր իջանել (126), յակն առնուլ (126)- հավանել, սրտի մտօք (138), ի ձեռն մատնել (178), ի լուր ականջաց (184), զմէջ պնդել (184)- գոտեպնդվել, ձեռն ի ձեռն (186)- դեմ առ դեմ, զթիկունս դարձուցանել (188), զունկնդրութիւն մատուցանել (226), առ ական դիպենալ (240), ընդ ոտս անկանել (436), ընդ կրուկն դառնալ (464), յական թօթափել (468) ևն:

Արդ, աղյուսակով ցույց տանք, թե մարմնամասի որ անվանումը քանի անգամ է օգտագործվել դարձվածակերտման գործում`

Ձեռն 10
Ակն 9
Ունկն 5
Թիկունք, ծունր, բերան 3
Ականջ, ոտն, սիրտ 2
Գարշապար, ուս, բուռն, գլուխ, կրուկ 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվող դարձվածներԻ բաց կորուսանել (24), հիմն ի վեր առնել (24), փախստեայ լինել (26), զհետ մտանել (26), ասպատակ սփռել (28), զկնի լինել (30), դիաթաւալ կացուցանել (30), մաշել ի սուր սուսերի, (32), արեան ճապաղիս հանել (424), մարտ դնել (436) ևն:

Այս խումբը կազմող դարձվածները բազմազան են, և անհնար է աղյուսակի տեսքով հանդես բերել դարձվածակերտման ներուժ ունեցող բառերի ցանկ, ինչպես մարմնամասերի անվանումներից բաղադրվածների դեպքում, ուստի այստեղ սահմանափակվում ենք միայն նշելով, որ մեկ-երկու օրինակով փախուստ, փախստական բառերով կազմված դարձվածները առավելություն ունեն մնացյալի նկատմամբ:

  1. Զենքերի անվանումներից բաղադրված դարձվածներՄաշել ի սուր սուսերի (32), մտրակ ի կուշտ առնել (36), ի վերայ սուր դնել (114):

 

Սուր 2
Մտրակ 1

 

  1. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք- Աւար առնուլ (24), աւար հարկանել (440), դաշինս կռել (488):

Այս խումբը կազմող դարձվածները գրեթե նույնն են բոլոր աղբյուրներում, ուստի դա նկատի ունենալով և միաժամանակ այն, որ խիստ սակավաթիվ դարձվածներ են ներգրավված այս խմբի մեջ բոլոր աղբյուրների դեպքում, աղյուսակ չենք ներկայացնում:

  1. Շարժում և տեղափոխություն ցույց տվող դարձվածներԻ վերայ հասանել (26)- հարձակվել, ի թիկունս գալ (26), չու առնել (30), ընդ առաջ ելանել (30), զմիմեամբք ելանել (96)- շտապել, ի վեր բերել (230), թափ անցանել (354)-ճեղքել, ի փախուստ դառնալ (438), զհետ երթալ (396), ճանապարհորդ լինել (452) ևն:

Այսպես`

 

Լինել 10
Առնել 7
Դնել 4
Հասանել, ելանել 2
Գալ, գնալ, մտանել. Իջանել, բերել, դառնալ, երթալ 1

 

Աղյուսակում բնականաբար չենք զետեղել այն դարձվածների բաղադրիչ միավորները` բառերը, որոնք, առանձին վերցրած, որևէ կապ չունեն շարժման, տեղափոխության հետ, այլ ամբողջության մեջ են դրանք դարձված`շարժման, տեղափախության իմաստ արտահայտող: Նույնկերպ վարվել ենք նաև իմաստային մյուս խմբերում:

  1. Միտք, մտածողություն արտահայտող դարձվածներԸնդ միտ մտանել (6), ի միտ արկանել (30), ի մտի ունել (38)- մտքում պահել, հիշել, զմտաւ ածել (48), ի մտի դնել (68), ի միտ առնուլ (112)- հասկանալ, ի միտս անկանել (296)- հիշել, գալ զմտօք (300)- մտքով անցնել, խելամուտ լինել (434), միտ դնել (492) ևն:

Այս խումբը ձևավորող դարձվածները, առանց բացառության, միտ(ք) բառով են կազմված:

  1. Վիճակ, դրություն ցույց տվող դարձվածներՆկուն լինել (120)- ընկճվել, ինքնատես լինել (176)- անձամբ երևալ, ի միջի լինել (180)- գոյություն ունենալ, առ ական դիպենալ (240)- աչքի ընկնել, գազանակուր լինել (254), հակառակ կալ (316), կոխան լինել (408), կցորդ լինել (408), ի քուն լինել (414), յանձն լինել (452)- ապավինել ևն:

Այս խմբի դարձվածները, իրենց խիստ բազմազանության և բաղադրիչների` վիճակի, դրության հետ առնչություն չունենալու պատճառով, դարձյալ հանդես չենք բերում աղյուսակով:

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքԵրկիր պագանել (42), յաղօթս մատուցանել (112), ծունր դնել (112), աղօթս մատուցանել (126), ի ծունր իջանել (126), աղօթս առնել (256), պաշտօն մատուցանել (324), ծունր կրկնել (348):

Այս խմբի դարձվածներից երեքը բաղադրված են աղօթք բառով, իսկ մնացածին, վերը նշված պատճառներով, չենք անդրադառնում:

  1. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԻ մէջ բերել (12), հիմն ի վեր առնել (24), ի վերայ հասանել (26), ի վայր կործանել (120), սրտի մտօք (138), ի միջի լինել (180), ի միջոյ բառնալ (436), փոյթ ի վերայ ունել (444),

խորհուրդ ի մէջ առնուլ (444), յական թօթափել (468) ևն:

 

Մէջ 9
Վեր, վերայ 3
Վայր, առաջի, հուպ 1

 

  1. ԿենդանիներՁիարձակ լինել (6):
  2. ԸմպելիքԸնդ գինիս մտանել (36):

 

Իմաստային խմբեր Քանակը
Մարմնամասեր 50
Ռազմական գործ 46
Զենքեր 4
Պետություն,պետական կառավարում, օրենք 3
Շարժում և տեղափոխություն 44
Միտք, մտածողություն 12
Վիճակ, դրություն 16
Կրոն, հավատալիք, պաշտամունք 8
Տարածական հարաբերություններ 22
Կենդանիներ 1
Ըմպելիք 1

 

Կառուցվածքային խմբեր

Ինչպես Ագաթանգեղոսի երկի, այնպես էլ մյուս աղբյուրների դարձվածների կառուցվածքային պատկերները ներկայացրել ենք երկանդամ, եռանդամ, քառանդամ ևն խմբերի տեսքով: Այսպես, Ագաթագեղոսի Պատմության դարձվածների կառուցվածքային նկարագիրն է`

Երկանդամ դարձվածներԺամ դնել (6), ահափետ առնել (6), մեծաջան լինել (12), նախանձաբեկ լինել (24), չարախտավատ վատնել (26), պատուհասակոծ առնել (34), խուճապական սփռել (120), քուն արկանել (156), ջերմակիծ առնել (316), աւար հարկանել (440) ևն:

ԵռանդամԸնդ միտ ածել (6), ընդ յարգանօք արկանել (8), դէտ ակն ունել (30), ի սուգ մտանել (118), ի լուր ականջաց (184), զահի հարկանել (226), առ ական դիպենալ (240), գալ զմտօք (300), յայց ելանել (336), ի շար արկանել (492) ևն:

ՔառանդամՄտանել ի դրունս մահու (18), կապել ընդ գարշապարս մեղաց (20), ի բերան բան դնել (108), արկանել յուղիղ ճանապարհէն (134), փոյթ յանձին ունել (142), ճարպ գալ զակամբ (320), ձեռն յանձին հարկանել (364), յականէ յանուանէ (410), ձեռն ի գործ արկանել (426), մարտ դնել ընդ ումեք (438) ևն:

ՀնգանդամԶանձն ի մահ դնել (8), իբրև ընդ մի բերան ասել (134), զանձն ի գործ կացուցանել (322) ևն:

ՅոթանդամԶանձն ի մէջ մահուան և կենաց դնել (10):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 127
Եռանդամ 106
Քառանդամ 19
Հնգանդամ 3
Յոթանդամ 1

 

Այժմ այս խմբերը ներկայացնենք ըստ կառուցվածքային կաղապարների`

 

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայՈւխտ դնել (18), վրէժ խնդրել (24), պատասխանի տալ (28), ակն ուել (42), ազդ առնել (196), աղօթս մատուցանել (126), ձայն արկանել (160), խորհուրդ արկանել (346), դաշինս կռել (488), միտ դնել (492) ևն :
  • Ածական + բայՈւրախ առնել (14), յայտնի առնել (44), տարադէմ գնալ (90), նկուն լինել (120), գանալից առնել (126), թոյլ տալ (130), լի առնել (140), հակառակ կալ (316), աներևոյթ լինել (464), անփոյթ առնել (492) ևն:
  • Մակբայ + բայՅանդիման լինել (30), յանդիման կացուցանել (140), առաջի դնել (248):
  • Բայահիմք + բայ Ահափետ առնել (6), քա°ւ լիցի (102), խոստովան լինել (490):
  • Գոյական + գոյական Գին արեան (56), սրտի մտօք (138):

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

  • Առ + գոյական + բայԱռ ական դիպենալ (240):
  • Առ + դերանուն + բայԱռ ոչինչ համարել (68):
  • Զ + գոյական + բայԶկարօտս լցուցանել (12), զականջս ձգտել (14), զմտաւ ածել (48), զձեռս ձգել (112), զունկն խոնարհեցուցանել (114), զգլուխ բառնալ (120), զմէջ պնդել (184), զթիկունս դարձուցանել (188), զահի հարկանել (226), զծառայութիւն հարկանել (474) ևն:
  • Զ + դերանուն + բայ Զմիմեամբք ելանել (98):
  • Զ + բայահիմք + բայ Զանց առնել (486):
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդ միտ ածել (6), ընդ յարգանօք արկանել (8), ընդ գինիս մտանել (36), ընդ ոտս անկանել (436), ընդ կրուկն դառնալ(464):
  • Ընդ + մակբայ + բայԸնդ առաջ ելանել (30), ընդ վայր հարկանել (76), ընդ վայր թողուլ (108), ընդ առաջ լինել (338):
  • Ի + գոյական + բայԻ կենդանութիւն փոխել (12), յուղի անկանել (30), ի խնդիր ելանել (46), ի մահ վիրավորել (110), յարտասուս հարկանել (134), յանձին պահել (182), ի վախճան գալ (274), ի գործ արկանել (298), ի խաչ հանել (392), ի փախուստ դառնալ (438) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց կորուսանել (24), ի բաց լինել (34), ի բաց առնել (110), ի բաց զերծուլ (114), ի բաց թողուլ (130), ի բաց ընկենուլ (290), ի բաց մղել (306), ի բաց անցուցանել (322), ի բաց բառնալ (376), ի բաց քերել (466):
  • Ի + մակբայ + բայԻ վայր կործանել (120), ի վեր ունել (198), ի վեր բերել (230):
  • Գոյական + ի + գոյականՁեռն ի ձեռն (186), բերան ի բերան (186):
  • Գոյական + գոյական + բայՄարտ պատերազմի տալ (34), արեան ճապաղիս հանել (424):

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + զ + գոյական + բայՃարպ զակամբ գալ (320), ձեռն զկշտաւ արկանել (344):
  • Ընդ + գոյական + գոյական + բայԿապել ընդ գարշապարս մեղաց (20):
  • Գոյական + բայ + ընդ + դերանունՄարտ դնել ընդ ումեք (436):
  • Ի + գոյական + գոյական + բայՄտանել ի դրունս մահու (18), ի բերան բան դնել (108):
  • Գոյական + ի + գոյական + բայՓոյթ յանձին ունել (142), ձեռն յանձին հարկանել (364), ձեռն ի գործ արկանել (426):
  • Գոյական + ի + ածական + բայՄտրակ ի կուշտ առնել (36):
  • Գոյական + ի + մակբայ + բայՀիմն ի վեր առնել (24):
  • Ի + ածական + գոյական + բայ Մաշել ի սուր սուսերի (32), արկանել յուղիղ ճանապարհէն (134):
  • Ի + գոյական + ի + գոյականՅականէ յանուանէ (410):

 

Հնգանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + ի + գոյական + բայԶանձն ի մահ դնել (8), զանձն ի գործ կացուցանել (322):
  • Նախադրություն (իբրև) + ընդ + թվական + գոյական + բայԻբրև ընդ մի բերան ասել (134):

Յոթանդամ դարձվածի կաղապար

 

  • Զ + գոյական + (ի) + նախադրություն + գոյական + շաղկապ + գոյական + բայԶանձն ի մէջ մահուան և կենաց դնել (10):

 

 

 

 

 

Փավստոս Բուզանդ, Պատմութիւն հայոց

Իմաստային խմբեր

 

  1. Մարմնամասեր— Զսիրտս հաճել (26)- սիրտը շահել, յոտն կալ (38), սրտաբեկ կացուցանել (38), յանթի հարկանել (74)- թևի տակ առնել, ակն ածել (110), ի ձեռանէ թողուլ (174), ի գլուխ հանել (188), ի թիկունս հասանել (204), ընդ մի բերան ասել (210), ընդ կրուկ թողուլ (222), ի բուռն անկանել (234), ճակատս տալ (244), ձեռթափ լինել (248), սիրտ դնել (252)- համարձակվել, առ ոտս ածել (256), ի ծունկս ածել (256), բուռն հարկանել (258), ձեռն արկանել (298)- ձեռքը բռնել, մեկին իրեն սատար դարձնել, ունկն դնել (358), ոտն ածել (370)- ոտքը նետել (ձիուց իջնելու համար) ևն:
Ձեռն 13
Ակն 8
Թիկունք 7
Ոտն 6
Սիրտ 4
Բերան, բուռն, ունկն 3
Ծունր, գլուխ, կրուկ, ճակատ, ծունկ, անութ, մէջ(ք),գուճս, մազ 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվող— Ի վերայ սուր դնել (32), ապստամբ լինել (34)- ըմբոստանալ, տալ պատերազմ (36), ի միջոյ բառնալ (74), ի տագնապ նեղութեան անկանել (156), աւար առնուլ (164), յաւեր դառնալ (176), հալածանս հարուցանել (198), ասպատակ առնել (226), անմի առնել (244)- մինչև վերջին մարդը կոտորել ևն:

Այս խմբի դարձվածները աննախադեպ գեղեցիկ ու տարբեր են, ուստի դարձյալ նշենք միայն, որ գերութիւն, փախստական, ասպատակ բառերն են մի քանի անգամ կրկնվում:

  1. ԶենքերԸնդ սուր հանել (30), ի վերայ սուր դնել (32), սուսեր ընդ մէջ ածել (50), բրածեծ լինել (52), թոպամահ լինել (52), ի սուր սուսերի (հ)արկանել (214), քարակոշկոճ առնել (234):

 

Սուսեր. Սուր 2
Բիր, թոպ, քար 1

 

  1. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք— Աւար առնուլ (164), ի հարկի կացուցանել (320), ի հարկի կալ (324):
  2. Շարժում, տեղափոխությունԸնդ առաջ ելանել (40), հուպ լինել (40)-մոտենալ, ի բաց գնալ (74), ի վեր առնուլ (74), դարձ լինել (158)- վերադառնալ, մուտ և ելս խաղալ (176), երթեւեկս առնուլ (180), զճեմս առնուլ (180), միջամուխ լինել (238), ի բաց իջնել (294) ևն:

 

Լինել       6
Առնել 5
Ածել, անկանել, առնուլ 3
Ելանել, գալ, երթալ, հանել 2
Իջանել, մտանել, խաղալ, խաղացուցանել, դնել 1

 

  1. Միտք, մտածողությունԸնդ միտ ածել (22), ի մտի ունել (54), ի մտի դնել (58), միտ դնել (58), ի միտս դնել (112), ի միտ առնուլ (136), ընդ միտս խորհել (154), ի միտս հաստատել (184)- համոզել, ի միտ առնուլ (190), զմտաւ ածել (250) ևն:

Այս խմբի բոլոր դարձվածները կազմված են միտ(ք) բառով:

  1. Վիճակ, դրությունԻ սպասու կալ (22), կալ (68), ի բաց մնալ (76), ի բաց կալ (76), անկասկած լինել (82), ի սպասու ունել (110), պինդ կալ (144), յահի լինել (162), յուխտի կալ (196), հնազանդ կալ (250) ևն:
Կալ 7
Լինել 2
Մնալ, ունել 1

 

  1. Կրոն, հավատալիք,պաշտամունքԱղօթս մատուցանել (16), ի հաւատ խառնել (18)- հավատի բերել, յաղօթս կալ (22), պահս պահել (28), երկիր պագանել (38), յապաշխարութիւն դառնալ (52), զմեղս քաւել (122), ի պաշտաման կալ (148), ի պահս մտանել (166), յաղօթս ապաստանել (330) ևն:

 

Աղօթք 5
Հաւատ 3
Պահք 2
Ապաշխարութիւն, խաչ, մեղք 1

 

 

  1. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԻ մէջ առնուլ (16), ի վերայ ունել (20), առաջի ածել (34), ի վայր դնել (40), ընդ մէջ լինել (82), ի մէջ գալ (110), պինդ կալ (144), առաջի անկանել (206), հնազանդ կալ (250), ընդ այս ընդ այն գնալ (272) ևն:

 

Մէջ 6
Առաջ 3
Վեր, վերայ, առաջի 2
Վայր 1

 

  1. Ըմպելիք Ընդ գինիս մտանել (82), գինին գալ զակամբ (318):
  2. Գունանուններ- Արջն լինել (60):

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը
Մարմնամասեր 57
Ռազմական գործ 73
Զենքեր 7
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 3
Շարժում,տեղափոխություն 56
Միտք,մտածողություն 12
Վիճակ, դրություն 13
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 16
Տարածական հարաբերություններ 43
Ըմպելիք 2
Գունանուններ 1

 

Ինչպես տեսնում ենք, Փ. Բուզանդի երկում մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված դարձվածներին հավասարապես գործածված են շարժում, տեղափոխություն արտահայտողները: Պատճառն այն է, որ իմաստային այս երկու խմբերը, երբեմն նաև ռազմին առնչվողները, ներթափանցված են, այսինքն` մի խմբին պատկանողները հաճախ հեշտությամբ կարելի է դիտել նաև որպես մյուս խմբին պատկանողների, քանի որ միաժամանակ և° մարմնամասի անվանումից են բաղադրված, և° շարժում են ցույց տալիս, և° ռազմին են առնչվում, դիցուք, սուր ընդ մէջ ածել ևն: Այս երևույթը միայն Փ. Բուզանդի երկի դարձվածներին չի վերաբերում, այլ բոլորին, պարզապես Բուզանդի Պատմության մեջ դրանք գործածության տեսակետից գրեթե հավասար հաճախականություն ունեն:

 

Կառուցվածքային խմբեր

 

ԵրկանդամԴարան գործել (32), քարկոծ առնել (34), եռանդ ածել (34), թաղակից լինել (112), հռչակ հարկանել (149), խօթապատճառս լինել (160), միամիտ կալ (252), պահ արկանել (262), ակնկառոյց լինել (406) ևն:

ԵռանդամԸնդ միմեանս անկանել (18), առ ոչինչ համարել (22), ի հուշն առնել (50), զկարգօքն անցանել (52), ի բաց խզել (112), զբանիւք անցանել (178), զճեմս առնուլ (180), առ դիպան պատահել (216), ի ծունկս ածել (256), ընդ ունջ տանել (260) ևն:

ՔառանդամՍուսեր ընդ մէջ ածել (50), ըստ հետ կամաց երթալ (56), զչափ առնուլ ուրուք (88), խորհուրդ ի մէջ արկանել (118), ընդ ծակ ասղան մտանել (124), ոտն զոտամբ արկանել (138), ի տագնապ նեղութեան անկանել (156), ոգի զոգւով ածել (160), մուտ և ելս խաղալ (176), ձեռն յանձին հարկանել (214) ևն:

Հնգանդամ Զանձն  ի վերայ դնել (148), ընդ այս ընդ այն գնալ (272):

ՎեցանդամԻ խոյզ և ի խնդիր անկանել (88), քար ի քարի վերայ ոչ թողուլ (264):

Այսպես`

 

 

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 226
Եռանդամ 190
Քառանդամ 14
Հնգանդամ 2
Վեցանդամ 2

 

Կառուցվածքային կաղապարների քննություն`

 

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայ— Աղօթս մատուցանել (16), դարան գործել (32), օրէնս դնել (34), ակնկալութիւն ունել (120), ողջոյն տալ (162), ուխտ դնել (178), թշնամանս դնել (180), շուքս դնել (196), սէր առնել (208), ոգի առնուլ (308) ևն:
  • Ածական + բայ— Անփոյթ առնել (60), լու լինել (84), հաճոյ թուալ (114), յայտնագոյն առնել (130), անմասն լինել (134), պինդ կալ (144), խնդալից լինել (152), հաւատարիմ առնել (200), նկուն լինել (230), միամիտ կալ (252) ևն:
  • Մակբայ + բայ— Առաջի ածել (34), առաջի անկանել (206), յանդիման լինել (254), դիպան ելանել (294):
  • Բայահիմք + բայ— Խոստովան լինել (16), քարկոծ առնել (34), հարցևքնին առնել (80), մեղադիր լինել (164), խանգար առնել (198), ժամադիր առնել (204), ամբաստան լինել (304), ձեռնահաս լինել (360), դատապարտ լինել (392), ակնկառոյց լինել (406) ևն:

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

  • Առ + գոյական + բայԱռ ոտն կոխել (392):
  • Առ + դերանուն + բայԱռ ոչինչ համարել (22):
  • Զ + գոյական + բայԶսիրտս հաճել (26), զմիտս գողանալ (80), զմահ նիւթել (80), զբողոք բառնալ (110), զաղաղակ հարկանել (154), զթիկամբն անկանել (222), զմտաւ ածել (250), զօրինօք անցանել (316), զանձն դնել (342), զոգի բերել (344) ևն:
  • Զ + բայահիմք + բայԶանց առնել (12), զեղծ գտանել (230):
  • Ընդ + գոյական + բայ Ընդ միտ ածել (22), ընդ սուր հանել (30), ընդ ոտն հարկանել (68), ընդ գինիս մտանել (82), ընդ անձամբ բառնալ (110), ընդ միտս խորհել (154), ընդ ցից հանել (218), ընդ կրուկ թողուլ (222), ընդ բերան արկանել (368), ընդ գիրկս մտանել (388):
  • Ընդ + դերանուն + բայ Ընդ միմեանս անկանել (18):
  • Ընդ + մակբայ + բայԸնդ առաջ երթալ (32), ընդ առաջ ելանել (40), ընդ առաջ գալ (232):
  • Ըստ + գոյական + բայԸստ կամաց գնալ (56), ըստ կամացն վարել (56), ըստ ակն անկանել(298):
  • Ի + գոյական + բայԻ թիկունս ածել (30), ի ձեռս մատնել (30), յապաշխարութիւն դառնալ (52), յօրինակ առնել (124), յաղօթս մտանել (166), ի բուռն անկանել (234), ի ծունկս ածել (256), յակն գալ (272), ի հարկի կացուցանել (320), ի մահ անկանել (340) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց մերժել (54), ի բաց գնալ (74), ի բաց հանել (90), ի նեղ անկանել (196), ի բաց կալ (258), ի բաց ավերել (348), ի բաց հալածել (348), ի բաց տալ (352), ի բաց հատանել (348), ի բաց թափել (408) ևն:
  • Ի + թվական + բայԻ չորք անկանել (410):
  • Ի + դերանուն + բայ Յինքն յանգուցանել (170):
  • Ի + մակբայ + բայԻ վայր դնել (40), ի վեր առնուլ (74), ի վեր գալ (88):

 

Եղիշե, Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին

 

Իմաստային խմբեր

 

  1. Մարմնամասեր— Ոտնհար լինել (10)- արհամարհվել, ծունր կրկնել (90), ունկն դնել (90), ի բերան առնուլ (114), ի թիկունս ածել (126), սրտաթափ առնել (128), առ ոտն հարկանել (132), ձերբակալ առնել (132), ըստ ձեռն ելանել (144)- ձեռքի տակից դուրս գալ, ըմբոստանալ, ի գլուխ երթալ (168), բուռն հարկանել (178), ձեռնամուխ լինել (212), ոտնփոխ լինել (222), ի ձեռս անկանել (250), ի դիմի հարկանել (256), ձեռնպահ լինել (256), ի գլուխ տանել (314), դիմադարձ լինել (342), ականակապ լինել (346)- ակնառու լինել, սուսեր ընդ մէջ ածել (356) ևն:
Ձեռն 12
Ոտն 5
Ակն 4
Գլուխ, թիկունք,դէմ(ք) 2
Եղջեւր, ծունր, ունկն, բերան, սիրտ, մազ, բուռն, մէջ(ք) 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվող— Մարտ դնել (16), ի նեղ արկանել (24), տալ պատերազմ (26), զդէմ ունել (58)- առաջն առնել, ի փախուստ դառնալ (122), ի գերութիւն վարել (138), դարանամուտ լինել (150), ի պարտութիւն մատնել (150), զանձն ի մահ դնել (194), հրոյ ճարակ տալ (256) ևն:
  2. ԶենքերՍուսեր ընդ մէջ ածել (356):
  3. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք— յաւարի առնուլ (102), յուխտ մտանել (156), միաբան լինել (162), ի ծառայութիւն արկանել (320):

Այս խմբի դարձվածները հույժ  բազմազան են, ուստի խմբեր չենք տարբերակել:

  1. Շարժում, տեղափոխություն— Ի բաց թափել (12), ընդ առաջ ելանել (14), գէշաքարշ առնել (16), յանդիման լինել (20), խոյս տալ (36), ի բաց գնալ (74), ի բաց ելանել (54), ի փախուստ դառնալ (122), չու առնել (158), ի քարշ առնել (322) ևն:

 

Ելանել 7
Բառնալ 2
Գնալ, դառնալ, անկանել, արկանել 1

 

  1. Միտք, մտածողություն— Ի մտի դնել (20), ի միտս մտանել (28)- միտքը գալ, մտքով անցնել, ընդ միտս հարկանել (60)- մտքով անցնել, միտ դնել (64), ի միտս հաստատել (150)- համոզվել, զմտաւ ածել (172):

Ինչպես օրինակներից է երևում, այս խմբի բոլոր դարձվածները միտ(ք) բառով են ձևավորվել:

  1. Վիճակ, դրություն— Ի հրամանի կալ (72), երկբայս կալ (194), նկուն լինել (206), զահի հարկանել (292), ի քուն կալ (298), ականակապ լինել (346)- ակնառու լինել, հաղորդ լինել (348)- մասնակցել, սուսեր ընդ մէջ ածել (356):

Այս խմբի դարձվածները հիմնականում կալ և լինել բայերով են կազմված` երեքական օրինակներով, իսկ մյուսները տարբեր են իրենց կազմությամբ և դարձյալ առանձին վերցրած` վիճակի, դրության արտահայտիչներ չեն:

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունք— Աստուածամարտ լինել (28)- Աստծո դեմ կռվել, յաշտ առնել (48), ի խաչ ելանել (54), երկիր պագանել (74), ծունր կրկնել (90), ի պաշտամանն կալ (290), յաղօթս կալ (302):

Ինչպես երևում է, Եղիշեի` կրոնին վերաբերող դարձվածները, քանակապես նվազ լինելով, բազմաձև են ու ինքնատիպ:

  1. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԸնդ առաջ ելանել (14), ի միջոյ բառնալ (18), ի մէջ առնուլ (96)- մեջտեղ բերել, մեջբերել, ի մէջ անկանել (134), պատրաստական լինել (160), ի վերայ հասանել (166):

Այս խմբի դարձվածներն էլ գրեթե նույն պատկերն են ի հայտ բերում, որի պատճառով խմբեր առանձնացնելը ավելորդ ենք համարում:

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը
Մարմնամասեր 36
Ռազմական գործ 41
Զենքեր 1
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 4
Շարժում,տեղափոխություն 42
Միտք,մտածողություն 6
Վիճակ, դրություն 8
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 7
Տարածական հարաբերություններ 12

 

Կառուցվածքային խմբեր

 

ԵրկանդամՍատար լինել (8), յոգւոց հանել (34), յաշտ առնել (48), վիճակ արկանել (102), ձայնակից լինել (108), ձեռնթափ լինել (146), դարանամուտ լինել (150), արտասուս իջուցանել (162), սուտակասպաս լինել (164), անձնընտիր լինել (180) ևն:

ԵռանդամԻ դէպ ելանել (16), ընդ օրինօք մտանել (18), ի չարչարանս տալ (26), ընդ գրով արկանել (42), զդէմ ունել (58), առ ոչինչ համարել (122), յոտն կալ (130), ըստ ձեռն ելանել (144), զմիտս հաճել (168), զահի հարկանել (292) ևն:

ՔառանդամԸնդդէմ բանս դնել (26), ի կամս անձին թողուլ (72), յուխտի հաստատուն կալ (130), սուսեր ընդ մէջ ածել (356):

ՀնգանդամԶանձն ի մահ դնել (194):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 111
Եռանդամ 91
Քառանդամ 4
Հնգանդամ 1

 

 

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայԱկանատես լինել (10), եղջեւր ածել (12), հողմն հանել (12), պատասխանի տալ (26), ծաղր առնել (52), ակն առնուլ (114), ազդ լինել (160), բանս դնել (190), ահ արկանել (192), գութ արկանել (254) ևն:
  • Ածական + բայԵրևելի լինել (12), ահաբեկ առնել (14), ուրախ լինել (22), միաբան լինել (162), երահիկ լինել (166), ձեռնտու լինել (172), նկուն լինել (206), խառնամուխ լինել (256), հուպ երթալ (370), ալէկոծ լինել (408) ևն:
  • Մակբայ + բայԸնդդէմ կալ (170), առաջի կալ (180):

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

  • Առ + գոյական + բայԱռ ոտն հարկանել (132):
  • Առ + դերանուն + բայԱռ ոչինչ համարել (122):
  • Զ + գոյական + բայԶդէմ ունել (58), զկայան առնել (70), զմիտս հաճել (168), զմտաւ ածել (172), զհետ մտանել (172), զահի հարկանել (292), զկամս առնել (324), զարև հատանել (398):
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդ օրինօք մտանել (18), ընդ գրով արկանել (42), ընդ օրէնս անցանել (44), ընդ միտս հարկանել (60), ընդ հարկաւ դնել (92), ընդ միտ մտանել (182):
  • Ընդ + մակբայ + բայԸնդ առաջ ելանել (14), ընդ վայր հաջել (372):
  • Ըստ + գոյական + բայԸստ ձեռն ելանել (144), ըստ հրամանաւ անցանել (344):
  • Ի + գոյական + բայԻ մտի դնել (20), ի հրամանի կալ (72), ի գործ արկանել (82), յաւարի առնուլ (102), յերկիր կործանել (154), յուխտ մտանել (156), ի քուն մտանել (302), յաղօթս կալ (302), ի համար արկանել (358), ի խորհուրդ մտանել (362) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց թափել (12), ի նեղ արկանել (24), ի բաց հանել (26), ի բաց գնալ (74), ի բաց ելանել (82), ի բաց կալ (84), ի բաց թողուլ (118), ի բաց քանդել (126), ի բաց փախչել (128), ի բաց բառնալ (210) ևն:
  • Ի + դերանուն + բայՅինքն արկանել (128):
  • Ի + մակբայ + բայՅետս ունել (188):
  • Գոյական + գոյական + բայ Հրոյ ճարակ տալ (256):

 

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

  • Գոյական + ընդ + գոյական + բայՍուսեր ընդ մէջ ածել (356):
  • Ընդ + գոյական + գոյական + բայԸնդդէմ բանս դնել (26):
  • Ի + գոյական + գոյական + բայԻ կամս անձին թողուլ (72):
  • Ի + գոյական + ածական + բայ Յուխտի հաստատուն կալ (130):

Հնգանդամ դարձվածի կաղապար

  • Զ + գոյական + ի + գոյական + բայԶանձն ի մահ դնել (194):

 

Մովսես Խորենացի, Պատմութիւն հայոց

Իմաստային խմբեր

 

  1. ՄարմնամասերԲուռն հարկանել (11), զձեռն ամբառնալ (32)- ձեռք բարձրացնել, վնասել, ձերբակալ առնել (44), ի դիմի հարկանել (45), զբռամբ ածել (49), ակն ունել (50), ի բուռն առնուլ (78), ի ձեռն տալ (116), ականատես լինել (120), թեկն ածել (121)- հետամուտ լինել, ձեռնամուխ լինել (141), ի բուռն ածել (163), թիկունս առնել (164), ունկնդիր լինել (193), ուշ ի կուրծս անկանել (260)- ուշքի գալ, թիկունս դարձուցանել (270), ակն ածել (277), ընդ ակամբ հայել (306)- աչքի տակով նայել, ոտնկռիւ լինել (314)- տեղ բռնել, զմիտս և զլեզուս պնդել (360) ևն:
Ձեռն 11
Ակն 5
Բուռն, թիկունք 4
Ունկն, ոտն 2
Ճակատ,կրունկ,կուրծք,դէմ(ք),լեզու 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվողՀալածական արկանել (45), փախստական լինել (48), ի փախուստ դարձուցանել (107), բնաջինջ առնել (130), ընդդիմակաց լինել (132), փախստական առնել (133), խարդաւանակ լինել (184)- դավադրություն կազմակերպել, փող հարկանել (191), տալ ճակատ (208), ի պարտութիւն մատնել (287) ևն:

Այս խումբը կազմող դարձվածները Մ. Խորենացու` դարձվածաստեղծման արվեստին տիրապետելու մասին են վկայում, դարձվածները հազվադեպ են կրկնվող բառերով կազմվում`

 

Փախստական 5
Փախուստ 4
Մարտ 2
Դարան, հրձիգ, փող, խարդաւանակ, բնաբարձ, բնաջինջ 1

 

  1. ԶենքերՆգախարխար առնել (290):
  2. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք- Դաշնաւոր լինել (73), ընդ հարկաւ առնել (103), ընդ հնազանդութեամբ լինել (200), աւար առնուլ (214), ընդ հարկաւ արկանել (216):
  3. Շարժում, տեղափոխությունԻ վեր հանել (12), ի բաց դարձուցանել (25), չու առնել (33), դիւրամուտ լինել (87), ընդ մէջ անցանել (107), ի բաց ընկենուլ (112), զհետ լինել (123), հետամուտ լինել (127), ընդ առաջ գնալ (223), ճախր առնուլ (267)- շրջվել ևն:

Այս խմբի դարձվածները նույնպես շատ բազմազան են. միայն հասանել բայն է կրկնվում, իսկ մնացած դարձվածները խիստ տարբեր կառույցներ են` տարբեր բաղադրիչներից բարդված: Առնել և լինել բայերը, թեև մեծամասնություն են կազմում այս դարձվածներում, այդուհանդերձ դրանք առանձին չենք դիտարկում իբրև դարձվածակերտ բառեր այս խմբի համար, քանզի դրանք միայն մյուս բաղադրիչի կամ բաղադրիչների հետ են շարժման, տեղափոխության գաղափար արտահայտում:

  1. Միտք, մտածողությունԻ մտի դնել (30), ի մտի ունել (44), զմտաւ ածել (81), ի միտս գալ (260):
  2. Վիճակ, դրությունԻ բաց կալ (57), դաշնաւոր լինել (73), իրազեկ լինել (161), ընդ հնազանդութեամբ լինել (200), անկասկած լինել (210), դեղակուր լինել (235), հեղձամահ լինել (283), խարազնազգեստ լինել (295), գազանակուր լինել (296), հալածական լինել (317):

 

 

Լինել 9
Կալ 1

 

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքԵրկիր պագանել (140), խարազնազգեստ լինել (295):
  2. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԻ ճահ (11)- արժանի, հարմար, ի վեր հանել (12), ի վերայ հասանել (31), աղմուկ ի մէջ արկանել (32), առաջի դնել (190), ընդ վայր յածել (191)- ընկնել, ի վերայ բերել (245), ի վերայ անկանել (266)- հարձակվել, ընդ առաջ իջանել (270), ի միջոյ բառնալ (295):

 

Վերայ 3
Մէջ 2
Վեր, վայր, առաջի 1

 

  1. ԿենդանիներԳազանակուր լինել (296):

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 34  
Ռազմական գործ 59  
Զենքեր 1  
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 5  
Շարժում,տեղափոխություն 39  
Միտք,մտածողություն 4  
Վիճակ, դրություն 10  
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 2  
Տարածական հարաբերություններ 10  
Կենդանիներ 1  
   

Կառուցվածքային խմբեր

ԵրկանդամՊէտ առնել (8), պատարագ մատուցանել (14), խնամ տանել (30), քինախնդիր լինել (50), պատրանս մատուցանել (80), աշխատ առնել (89), ծայրաքաղ առնել (158), նախանձ բերել (180), միջակտուր առնել (230), սպասաւորութիւն հարկանել (271) ևն:

Եռանդամ— Ի ճահ գալ (13), ի մտի ունել (44), ի դէպ ելանել (33), զոգին փչել (36), զբռամբ ածել (49), ի զարմանս ածել (54), ընդ հարկաւ առնել (103), ընդդէմ ունել (127), յուղարկ երթալ (183), ի չու անկանել (228) ևն:

ՔառանդամՓոյթ յանձին ունել (8), պէտ յանձին ունել (10), ուշ ի կուրծս արկանել (260), ի թիկունս ընկենուլ ուրուք (266), ցիրք ընդ ցիրս լինել (303):

ՀնգանդամԶանձն ի ջանս արկանել (317):

Վեցանդամ— Ի ծաղր և յայպանումն մատնել (347):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը  
Երկանդամ 115  
Եռանդամ 96  
Քառանդամ 5  
Հնգանդամ 1  
Վեցանդամ 1  
   

 

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայՍկիզբն առնել (75), ուխտ դնել (118), պատասխանի տալ (151), լուր առնել (162), դարան գործել (186), խօսս առնել (213), ժամ դնել (227), թիկունս դարձուցանել (270), կոծ առնուլ (284), պաշտօն տանել (345) ևն:
  • Ածական + բայ— Դաշնաւոր լինել (73), թոյլ տալ (132), արժանի առնել (150), ձեռնտու լինել (177), անկասկած լինել (210), նգախարխար առնել (290), ուրախ լինել (313), բարի առնել (319), քաջարշաւ լինել (330), հեղձամղձուկ լինել (361) ևն:
  • Բայահիմք + բայԳահավէժ առնել (347), քա°ւ լիցի (347), անտես առնել (364):

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Առ + դերանուն + բայ— Առ ոչինչ համարել (170):
  • Զ + գոյական + բայԶձեռն ամբառնալ (32), զբռամբ ածել (49), զհետ լինել (123), զհոգի աւանդել (158), զհետ մտանել (172), զհետ երթալ (192), զքէն խնդրել (294), զհրամանս սայթաքել (298), զփափագ լցուցանել (326), զմիտս հաճել (330) ևն:
  • Զ + բայահիմք + բայԶմուտն առնել (287), զանց առնել (336):
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդ հարկաւ առնել (103), ընդ հարկաւ մտանել (139), ընդ հնազանդութեամբ լինել (200), ընդ հարկաւ արկանել (216), ընդ ակամբ հայել (306), ընդ կրունկն դառնալ (307), ընդդիմամարտ լինել (307):
  • Ընդ + մակբայ + բայԸնդ վայր յածել (191), ընդ առաջ գնալ (223), ընդ առաջ իջանել (270):
  • Ի + գոյական + բայԻ թագստեան լինել (14), ի հնազանդութիւն գալ (34), յանձն առնել (38), ի բուռն առնուլ (78), ի չափ հասանել (162), յոտն կալ (195), ի խաչ ելանել (234), ի փախուստ յորդորել (267), ի նաւալիւղն լինել (294), յաղերս անկանել (307) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց հատանել (17), ի բաց դարձուցանել (25), ի բաց կալ (57), ի բաց բառնալ (71), ի բաց թողուլ (108), ի բաց քեցել (109), ի բաց դառնալ (273), ի բաց ածել (278), ի չքմեղս լինել (284), յապուշ դառնալ (290), ի հակառակս մտանել (296), ի բաց վարել (359):

 

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + ընդ + գոյական + բայՑիրք ընդ ցիրս լինել (303):
  • Գոյական + ի + գոյական + բայՓոյթ յանձին ունել (8), պէտ յանձին ունել (10), ուշ ի կուրծս անկանել (260):

 

Հնգանդամ դարձվածի կաղապար

 

  • Զ + գոյական + ի + գոյական + բայԶանձն ի ջանս արկանել (317):

 

Վեցանդամ դարձվածի կաղապար

 

  • Ի + գոյական + շաղկապ + ի + գոյական + բայԻ ծաղր և յայպանումն մատնել (347):

 

Ղազար Փարպեցի, Պատմութիւն հայոց

Իմաստային խմբեր

 

  1. ՄարմնամասերՁեռն ի գործ արկանել (12), առ ոտն հարկանել (44), ի գլուխ ելանել (58), ունկնդիր լինել (64), զսիրտ հաստատել (70)- համարձակվել, ի գլուխ տանել (92), յետս դառնալ ընդ կրունկն (92), ակն ունել (226), աչս ածել (246), ունչս առնել (282)- քթի տակ ծիծաղել, ձեռնհաս լինել (360)- հաջողվել ևն:
Ձեռն 10
Գլուխ 5
Ակն, ոտն 4
Աչք 3
Ունկն 2
Սիրտ, ունչ, կրուկն, բուռն 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվողԻ մէջ առնուլ (շրջապատել) (18), ձիարձակ լինել (24), ի միջոյ բառնալ (44), ընդ սուրն ելանել (128), անձնապուր լինել (136), ի դիմի հարկանել (146), փախստեայ լինել (154), ձերբակալ առնել (170), անհետ առնել (208), ընդդէմ կալ (402) ևն:

Ռազմին առնչվող դարձվածները Ղ. Փարպեցու երկում նույնպես խիստ բազմազան են, ուստի սահմանափակվենք նշելով, որ երեք անգամ օգտագործել է փախստական բառը, մյուսները չեն կրկնվում:

  1. ԶենքերԸնդ սուրն ելանել (128), նետաձիգ լինել (154), սուր ի վերայ դնել (154), ընդ սուր հանել (160):

 

Սուր 3
Նետ 1

 

  1. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք- Ընդ լծով ծառայութեան անկանել (52), հրովարտակ առնել (106), դեսպան արձակել (156), դաշինս կռել (178), ի հարկի կալ (254):
  2. Շարժում, տեղափոխությունՅուղի անկանել (26), սկիզբն առնել (38), առ ոտն հարկանել (44), ի բաց երթալ (64), ի բաց հեռանալ (96), յոտն կալ (104), ընդ առաջ ելանել (128), փախստեայ լինել (154), ի փախուստ դառնալ (168), այց առնել (250), ելս ապրել (416) ևն:

 

Երթալ, դառնալ 3
Գնալ 2
 Հեռանալ, ելանել, գալ, հարկանել, անկանել, հասանել 1

 

  1. Միտք, մտածողությունԶմտաւ ածել (30), ի միտ առնուլ (34), ի միտս հաստատել (52), ի մտի դնել (52), ի միտ արկանել (86), զմիտս ինչ տանել (98), զմիտս սայթաքեցուցանել (228):
  2. Վիճակ, դրությունՅարտասուս հարկանել (82), փոյթ յանձին ունել (94), խնդալից լինել (94), ձայնակից լինել (128), ի բաց կալ (236), ի հարկի կալ (254), զանգիւտ կորուստն կորնչիլ (300), կազմ և պատրաստ կալ (426):

 

Կալ 3
Լինել 2
Ունել 1

 

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքՅաղօթս ապաւինել (34), երկիր պագանել (84), պաշտօն մատուցանել (104), երկրպագութիւն մատուցանել (104), յաղօթս կալ (262), զաղօթս կատարել (300), յաղօթս լինել (312):

 

Աղօթք 3
Պաշտօն, երկրպագութիւն 1

 

 

  1. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԻ մէջ առնուլ (18), ի միջոյ բառնալ (44), ի միջոյ կորուսանել (110), յառաջ կալ (110), զանձն ի վերայ դնել (122), ցրուել վեր ի վայր (130), ի վերայ հասանել (308), առաջի կալ (320), ձայն ի վերայ դնել (326)- ձայնը բարձրացնել, ի վեր առնուլ (366), խորհուրդ ի մէջ առնել (382) ևն:

 

Մէջ 4
Վերայ 3
Վեր 2
Առաջ, առաջի 1

 

  1. ԿենդանիներՁիարձակ լինել (24):

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 36  
Ռազմական գործ 48  
Զենքեր 4  
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 5  
Շարժում,տեղափոխություն 32  
Միտք,մտածողություն 8  
Վիճակ, դրություն 8  
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 7  
Տարածական հարաբերություններ 12  
Կենդանիներ 1  
   

Կառուցվածքային խմբեր

ԵրկանդամՁեռն արկանել (13), ուշ առնել (16), բողոք բառնալ (26), ելեւելս առնել (38), շուք առնուլ (40), վճիռ տալ (42), յանդիման լինել (52), ծաղր առնել (64), այպն առնել (102), խրախ առնել (124) ևն:

Եռանդամ— Զանձն տալ (7), յանձին կրել (20), դէտ ակն ունել (24), զանձն արկանել (36), ի կիր արկանել (36), հնարս իրացն գտանել (44), ի գութ ածել (48), յայպանումն մատնել (50), ի զարհուրումն ընկղմիլ (70), ի նախանձ գրգռել (96) ևն:

Քառանդամ— Զելս իրացն գտանել (44), ընդ լծով ծառայութեան անկանել (52), դուլ և դադար առնուլ (138), ցրուել վեր ի վայր (128), զմիմեամբք ելեւելս առնել (160), ահ և արկիւղ արկանել (206), զանգիւտ կորուստն կորնչիլ (308), ի զեղծի գտանել (360), կազմ և պատրաստ կալ (426) ևն:

ՀնգանդամՅետս դառնալ ընդ կրունկն (92), զանձն ի վերայ դնել (122), ընդ այսր ընդ այնր ցրուել (150), զանձն ի մահ տալ (190), մի զմիով ելեւելս առնել (264), զանձն ի մահ դնել (326):

Այսպես`

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը  
Երկանդամ 107  
Եռանդամ 97  
Քառանդամ 14  
Հնգանդամ 6  
   

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայԲողոք բառնալ (26), պատասխանի առնել (46), սուգ առնուլ (60), երկիր պագանել (84), համար տալ (94), սպասս մատուցանել (124), ազդ առնել (128), դեսպան արձակել (156), դաշինս կռել (178), խոհկերութիւն առնել (284), գրոհ տալ (308) ևն:
  • Ածական + բայՈւրախ լինել (32), անհանգիստ առնել (42), հաղորդ լինել (46), թոյլ տալ (54), արժանի առնել (82), խնդալից լինել (94), ուրախ առնել (166), աներևոյթ լինել (206), անփոյթ առնել (206), անհետ առնել (208), շքեղ առնել (396) ևն:
  • Բայահիմք + բայԽոստովան լինել (306):

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Առ + գոյական + բայԱռ ոտն հարկանել (44):
  • Առ + դերանուն + բայԱռ ոչինչ համարել (80):
  • Զ + գոյական + բայԶանձն տալ (7), զմտաւ ածել (30), զանձն արկանել (36), զուշ դնել (132), զանձն դնել (136), զաչս յածել (264), զաղօթս կատարել (300), զվրէժ խնդրել (308), զհետ լինել (310), զոգին վճարել (370), զդէմ ունել (384) ևն:
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդ սուրն ելանել (128), ընդ սուր հանել (160), ընդ ախտիւ անկանել (216), ընդ մահուամբ անկանել (216), ընդ ձեռամբ ունել (284), ընդ կրունկն դառնալ (318), ընդդէմ կալ (402):
  • Ընդ + մակբայ + բայԸնդ առաջ ելանել (128), ընդ առաջ գալ (128):
  • Ի + գոյական + բայԻ հնազանդութիւն կալ (26), ի միտ առնուլ (34), ի գլուխ ելանել (58), ի ձեռանէ թողուլ (106), ի քուն կալ (164), յերկիր կործանել (174), ի սուգ մտանել (176), ի կենաց բառնալ (210), ի մահ խնդալ (210), ի քուն յամրանալ (264) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց ընկենուլ (14), ի բաց բառնալ (44), ի բաց մերժել (52), ի բաց երթալ (64), ի բաց ձգել (153), ի բաց դառնալ (158), ի բաց կալ (236), ի բաց գնալ (244), ի կոր կործանել (304), ի հաւան ածել (382) ևն:
  • Ի + մակբայ + բայՅառաջ կալ (110):
  • Գոյական + գոյական + բայՀնարս իրացն գտանել (44):
  • Բայահիմք + գոյական + բայԴէտ ակն ունել (24):

 

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + գոյական + բայԶելս իրացն գտանել (44):
  • Գոյական + բայ + զ + գոյականԲուռն հարկանել զոտից (62):
  • Գոյական + բայ + զ + դերանունԵլեւելս առնել զմիմեամբք (160):
  • Զ + ածական + գոյական + բայԶանգիւտ կորուստն կորնչիլ (308):
  • Ընդ + գոյական + գոյական + բայԸնդ լծով ծառայութեան անկանել (52):
  • Գոյական + ի + գոյական + բայՁեռն ի գործ արկանել (12), փոյթ յանձին ունել (94):
  • Բա յ+ մակբայ + ի + մակբայՑրուել վեր ի վայր (130):
  • Բայ + գոյական + շաղկապ + գոյականԱռնուլ դուլ և դադար (138):
  • Գոյական + շաղկապ + գոյական + բայԱհ և երկիւղ արկանել (206):
  • Գոյական + շաղկապ + ածական + բայԿազմ և պատրաստ կալ (426):

 

Հնգանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + ի + գոյական + բայԶանձն ի մահ տալ (190), զանձն ի մահ դնել (348):
  • Զ + գոյական + ի + մակբայ + բայԶաչս ի վեր առնուլ (366):
  • Դերանուն + զ + դերանուն + գոյական + բայՄի զմիով ելեւելս առնել (264):
  • Ընդ + դերանուն + ընդ + դերանուն + բայԸնդ այսր ընդ այնր ցրուել (150):
  • Ի + մակբայ + բայ + ընդ + գոյականՅետս դառնալ ընդ կրունկն (92):

 

Կորյուն, Վարք Մաշտոցի

Իմաստային խմբեր

 

  1. ՄարմնամասերԱկն ունել (82), թեւամուխ լինել (84), ի թօթափել ական (86), ձեռն արկանել (88), ընդդէմ լինել (94), ի ձեռն առնուլ (102), ի ձեռն տալ (110), ձեռն ի գործ արկանել (122), ի թիկունս իջանել (130), ի թիկունս հասանել (132), ականատես լինել (144):
Ձեռն 4
Ակն 3
Թիկունք 2
Թեւ 1

 

  1. Շարժում, տեղափոխությունԸնդ առաջ ելանել (88), փախստական լինել (88), յերկիր կործանել (100), ի բաց քերել (110)- քերել, ի ձեռն առնուլ (118), ընդ առաջ լինել (120), ի թիկունս իջանել (130), ի թիկունս հասանել (132):

Այս խմբի դարձվածները, դարձյալ փոքրաթիվ լինելով, մեծ բազմազանություն են ցուցաբերում:

  1. Միտք, մտածողությունԶմտաւ ածել (70), յուշ արկանել (70), ի մտի դնել (78), ի մտի արկանել (88), ի վերայ հասանել (94), խելամուտ լինել (105):

 

Միտ(ք) 3
Յուշ, խել(ք) 1

 

  1. Վիճակ, դրությունԱնփոյթ առնել (124), յանձին կրել (126):
  2. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքԵրկիր պագանել (100), աղօթս առնել (130):
  3. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԸնդ առաջ ելանել (88), ի մէջ առնուլ (88), ի վերայ հասանել (94), առաջի արկանել (98), փոյթ ի վերայ ունել (108), առաջի դնել (112), ընդ առաջ լինել (120), ի միջոյ բառնալ (134):

 

 

Առաջի 3
Առաջ, մէջ, վերայ 2

 

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 11  
Շարժում,տեղափոխություն 8  
Միտք,մտածողություն 6  
Վիճակ, դրություն 2  
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 2  
Տարածական հարաբերություններ 9  
   

 

Կառուցվածքային խմբեր

ԵրկանդամՅուշ արկանել (70), յայտ առնել (74), հռչակ հարկանել (78), բարձրագոյնս առնել (79), ծանօթս կացուցանել (102), խելամուտ լինել (105), լի առնել (108), ասպնջական լինել (120), ուշ դնել (122), գուն դնել (138) ևն:

Եռանդամ— Զանց առնել (74), ի կիր արկանել (74), ի նախանձուկս արկանել (82), ի գիր արկանել (82), ի մտի արկանել (88), ընդ առաջ ելանել (88), յանձն լինել (108),  յանձն առնուլ (110), ընդ առաջ լինել (120), զծառայութիւն հարկանել (132) ևն:

Քառանդամ— Ձեռն ի գործ արկանել (122):

Այսպես`

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 37
Եռանդամ 30
Քառանդամ 1

 

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

  • Գոյական + բայՅուշ արկանել (70), սպասաւորութիւն հարկանել (84), սկիզբն դնել (98), երկիր պագանել (102), սկիզբն առնել (102), խորհուրդ առնել (112), ուշ դնել (122), յուշ առնել (130), աղօթս առնել (130), գուն դնել (138) ևն:
  • Ածական + բայԾանօթս առնել (76), բարձրագոյնս առնել (79), ուրախ լինել (92), ծանօթս կացուցանել (102), լի առնել (108), փառաւոր առնել (112), ասպնջական լինել (120), անփոյթ առնել (124), ինքանտես լինել (142):
  • Մակբայ + բայԱռաջի արկանել (98), յանդիման լինել (110), առաջի դնել (112):
  • Դերբայ + բայՊատուեալ լինել (112):

 

 

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + բայԶմտաւ ածել (70):
  • Զ + բայահիմք + բայԶանց առնել (74):
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդդէմ լինել (94):
  • Ընդ + մակբայ + բայԸնդ առաջ ելանել (88), ընդ առաջ լինել (120):
  • Ի + գոյական + բայԻ մտի դնել (78), ի նախանձուկս արկանել (82), ի գիր արկանել (82), ի մտի արկանել (88), յերկիր կործանել (100), ի գործ բերել (110), ի ձեռն տալ (110), ի գործ արկանել (116), ի ճշմարտութեանն կալ (120), ի թիկունս իջանել (130) ևն:

 

Քառանդամ դարձվածի կաղապարներ

 

  • Գոյական + ի + գոյական + բայՁեռն ի գործ արկանել (122):

 

Եզնիկ Կողբացի, Եղծ աղանդոց

Իմաստային խմբեր

 

  1. ՄարմնամասերՉունկնդիր լինել (14)- հնազանդվել, ի ձեռն առնուլ (26), ձգել ձեռն (28), ընդ ոտս անկանել (30), ի ձեռս մատնել (38), սրտառուչ առնել (39), ընդ բերան ածել (57), աչս ունել (71), ակն ունել (78), ի ձեռս տալ (79), ձեռն տալ (86), գլխապարտ գտանել (84)- մահապարտ դառնալ, տալ ակնարկութիւն (88), անկանել ի սիրտ (88), ի բուռն անկանել (91)- բռնել:
Ձեռն 5
Սիրտ, ակն 2
Ունկն, ոտն, աչք, բուռն, բերան, գլուխ 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվողԻ միջոյ բառնալ (7), մահ գործել (12), ի միջոյ կորուսանել (15), ի պարտութիւն մատնել (15), փախստական գնալ (24), ի պայքար մատչել (33), փախստական անկանել (46), փախստական լինել (49), մահապարտ լինել (79), հալածականս առնել (90), ի մահ տալ (93) ևն:

Այս խմբի դարձվածներից երեքը կազմված են փախստական բառով, մնացածները տարբեր են:

  1. Շարժում, տեղափոխությունՍկիզբն առնել (1), կոխան արկանել (15), ի հուպ գալ (19), գան հարկանել (23), փախստական լինել (49), բակ առնել (57)- շրջապատել, ի վեր առնուլ (57), ի վեր ելանել (70), ի բաց մերժել (79), ի քարշ արկանել (85) ևն:

 

Անկանել         3
Արկանել, ելանել 2
Մտանել, հասանել, ձգել, գալ, գնալ 1

 

  1. Միտք, մտածողությունԻ մտի դնել (3), ի միտ արկանել (6), միտ դնել (26), զմտաւ ածել (33), ի մտի խորհել (38), խորհուրդ խորհել (55), ի մտաց անկանել (57), ի միտս հայել (76)- մտածել, ի միտ առնուլ (78), ընդ միտս հարկանել (86)- մտքով անցնել:

 

Միտ(ք) 9
Խորհել 1

 

  1. Վիճակ, դրությունԻ պատիժս մտանել (9), յետս կալ (14), զեղջ և ապաշաւ լինել (38), յայտ լինել (42), թերահաւատ լնել (45), յամօթ լինել (49), կերպարանակից լինել (54), դէպ և պատշաճ լինել (77), զահի հարկանել (79), հաղորդ լինել (84) ևն:

 

Լինել 8
Մտանել 2
Կալ 1

 

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքՊաշտաւն տանել (2), երկրպագութիւն մատուցանել (2), երկիր պագանել (10), զպատուիրանաւն անցանել (20), ի զղջումն գալ (21), ի պաշտաւն առնուլ (29), յաշտ առնել (33), պատարագ մատուցանել (77), արկանել ընդ ապաշխարութեամբ (97), ընդ ապաշխարութեամբ մտանել (98) ևն:

 

Պաշտաւն 3
Ապաշխարութիւն 2
Երկրպագութիւն, պատուիրան 1

 

  1. Տարածական արաբերություններ` տեղ, ձև, չափԱռաջի դնել (1), ի վերայ պատուհաս ածել (9), ի միջոյ կորուսանել (15), ի մէջ բերել (15), ի միջի լինել (40), ի վեր հանել (42), ի վերայ ածել (51), ի վեր առնուլ (57), ի վեր ունել (57), արեան գնոց (93) ևն:

 

Մէջ 4
Վեր, վերայ 3

 

Այսպես`

 

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 15  
Ռազմ 14  
Շարժում,տեղափոխություն 20  
Միտք,մտածողություն 10  
Վիճակ, դրություն 12  
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 11  
Տարածական հարաբերություններ 13  
   

 

Կառուցվածքային խմբեր

 

ԵրկանդամՀարցուածս մատուցանել (3), կուր արկանել (3), քննութիւն ածել (7), հակառակ կալ (13), մահկանացու առնել (21), վայրապար լինել (27), սատար լինել (32), բաժ առնուլ (39), տեռազերծ առնել (51), արբանեկութիւն հարկանել (64) ևն:

ԵռանդամԻ բաց պարզել (1), ի խնդիր գալ (8), ի պատիժս մտանել (9), ի թեթուս մատչել (12), տանել ընդ միտ (16), ընդ մահուամբ անկանել (20), ի միտս հայել (76), յաշխարհ գալ (77), զահի հարկանել (79) ևն:

ՔառանդամԿեղծս ի կեղծս լինել (30), զեղջ և ապաշաւ լինել (38), դէպ և պատշաճ լինել (77):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը  
Երկանդամ 89  
Եռանդամ 78  
Քառանդամ 3  
   

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայՊատիժ առնուլ (13), աւրէնս դնել (16), պատասխանի առնել (19), ոգի առնուլ (26), իրաւունս տալ (51), մեղ դնել (53), յոգւոց հանել (57), խունկ արկանել (77), դատ դնել (79), քարոզս արձակել (90), գինս տանել (90) ևն:
  • Ածական + բայՀակառակ կալ (13), թոյլ տալ (21), արժանի առնել (27), սրտառուչ առնել (39), ասպնջական լինել (40), անհոգ առնել (42), ուրախ լինել (47), յայտնի առնել (53), սուտ առնել (57), թափուր առնել (79) ևն:
  • Գոյական + գոյականԱրեան գնոց (93):
  • Մակբայ + բայԱռաջի դնել (1):

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + բայԶհրամանաւն անցանել (12), զպատուիրանաւն անցանել (20), զկամս առնել (26), զմտաւ ածել (33),  զահի հարկանել (79), զաւրէնս լուծանել (90):
  • Զ + բայահիմք + բայԶանց առնել (94):
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդ միտ տանել (16), ընդ մահուամբ անկանել (20), ընդ ոտս անկանել (30), ընդ հարկաւ վարել (52), ընդ բերան ածել (57), ընդ միտս հարկանել (86), ընդ ապաշխարութեամբ արկանել (97), ընդ ապաշխարութեամբ մտանել (98):
  • Ի + գոյական + բայԻ պարտութիւն մատնել (15), յանձն առնուլ (16), ի զղջումն գալ (21), ի խաչ հանել (22), ի կենաց պակասել (34), ի խրատ առնել (47), ի հակի կալ (49), ի պատիւ ածել (53), ի փորձութիւն արկանել (57), ի մեծութիւն հասանել (74) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց պարզել (1), ի բաց ընկենուլ (13), ի հուպ գալ (19), ի բաց մերժել (79), ի բաց թողուլ (85):
  • Ի + բայահիմք + բայԻ քարշ արկանել (85):
  • Ի + մակբայ + բայՅետս կալ (14), ի վայր առնել (41), ի վայր մտանել (41), ի վեր հանել (42), ի վեր առնուլ (57), ի վեր ունել (57), ի վեր ելանել (70):

 

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Ածական + ի + ածական + բայԿեղծս ի կեղծս լինել (30):
  • Գոյական + շաղկապ + ածական + բայԴէպ և պատշաճ լինել (77):
  • Բայահիմք + շաղկապ + գոյական + բայԶեղջ և ապաշաւ լինել (38):

Սեբեոս, Պատմութիւն

Իմաստային խմբեր

  1. ՄարմնամասերԻ դիմի հարկանել (49), զդէմ ունել (49), ձերբակալ ունել (69), թիկունս դարձուցանել (77), ձեռն տալ (77), կասկած ի սիրտ անկանել (82)- կասկածել, ձգել զձեռն (82), յոտն կալ (83), դէմս առնել (88), յունկն հասուցանել (92), առ ոտս անկանել (93), յաչս հաճոյանալ (96), ի ձեռն մատնել (99), ծունր կրկնել (99), զձեռն յարիւն արկանել (133), առ ոտն կոտորել (142), ճակատ տալ (157), բերան ի բերան խօսել (168), ի վերայ երեսաց անկանել (170), դէմ դնել (172) ևն:

 

Ձեռն 11
Դէմ(ք), ոտն 5
Թիկունք, բուռն, ակն 2
Աչք,սիրտ,ունկն,ծունր, բերան,ճակատ,երես 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվողՍրբաջունջ առնել (53), զաւրաժողով լինել (53), հուր հարկանել (68), աւար հարկանել (79), դարան գործել (97), ասպատակ սփռել (102), ցիր և թաւալ կացուցանել (108), ի գերութիւն վարել (108), այրընտիր լինել (125), պատերազմ առնել (136) ևն:

 

Փախստական 4
Ասպատակ, փախուստ 2

 

Միայն նշված բառերն են, որ կրկնվել են դարձվածներում:

  1. ԶենքերՄաշել ի սուր սուսերի (68), ի վերայ սուր դնել (70), սուր սուր հարկանել (86), սուր ի գործ առնել (115), հարկանել ի սուր սուսերի (135):

 

Սուր 3
Սուսեր 2

 

  1. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք- Աւար հարկանել (79), աւար առնուլ (89), յաւարի առնուլ (100), դաշինս կռել (164), միաբան լինել (109):
  2. Շարժում, տեղափոխությունԸնդ առաջ ելանել (54), ի բաց ընկենուլ (66), փախստական գնալ (70), ճանապարհ ունել (74)- ճանապարհ ընկնել, յուղի անկանել (77), չու առնել (77), ի բաց գնալ (86), հուպ լինել (91), փախստեայ գնալ (108), արշաւանս դնել (139) ևն:

 

Ելանել, դնել 3
Գնալ 2

 

  1. Միտք, մտածողությունԶմտաւ ածել (81), ի միտ արկանել (81), ի մտի դնել (87):
  2. Վիճակ, դրությունԻ բաց կալ (52), կալ ի հնազանդութիւն (67), զմիտս հաստատել (81)- համոզվել, ազդ լինել (82), ահաբեկ լինել (93), միաբան լինել (109), լուր լինել (126)- հայտնի դառնալ, յայլակերպս լինել (127), ընդդէմ կալ (135), տարահալած լինել (160) ևն:

 

Լինել 9
Կալ 2

 

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքԵրկիր պագանել (49), ծունր կրկնել (99), յաղաւթս կալ (140), աղաւթս առնել (148), երկրպագութիւն մատուցանել (152):
  2. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԻ միջոյ բառնալ (57), ի վերայ հասանել (66), ի միջի առնել (74), ի վեր հանել (83), ընդ մէջ անցանել (98), ընդ մէջ արկանել (126), ի մէջ առնուլ (127), յական թօթափել (136), յառաջ մատուցանել (150)-շարունակել, ի վեր ունել (158) ևն:

 

Մէջ 6
Վերայ 3
Վեր, առաջ 2

 

  1. ՈւտելիքՍննդակից լինել (82):

Այսպես`

 

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 35  
Ռազմական գործ 76  
Զենքեր 5  
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 5  
Շարժում,տեղափոխություն 40  
Միտք,մտածողություն 3  
Վիճակ, դրություն 16  
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 5  
Տարածական հարաբերություններ                        15  
Ուտելիք 1  
   

 

 

 

 

 

Կառուցվածքային խմբեր

 

ԵրկանդամՀամբաւ հանել (51), ապաստան լինել (68), անճետ առնել (70), ճանապարհ ունել (74), յանդիման լինել (82), պինդ կալ (85), վիճակ արկանել (89), վճիռ հատանել (91), գոյժ արկանել (125), դարանամուտ լինել (125) ևն:

Եռանդամ— Զտեղի ունել (49), ընդ գիրկս մտանել (50), ի խոնարհ ընկենուլ (53), ի նեղ անկանել (58), զանց առնել (68), զծայրս հարկանել (79), առ ոչինչ համարել (91), յայլակերպս լինել (127), յաւարի առնուլ (134), յաղաւթս կալ (140) ևն:

ՔառանդամՄաշել ի սուր սուսերի (68), կասկած ի սիրտ անկանել (82), խնդրել զքէն վրիժուց (94), գալ ի թիկունս աւգնականութեան (101), ձեռն յանձին հարկանել (102), այրընտիր և ձիընտիր առնել (125), հարկանել ի սուր սուսերի (135), բերան ի բերան խօսել (168), մարտ տալ ընդ ումեք (176) ևն:

Հնգանդամ— Զանձն ի ծառայութիւն տալ (123), զձեռն յարիւն արկանել (133):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 98
Եռանդամ 96
Քառանդամ 13
Հնգանդամ 2

 

                             Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ     

 

  • Գոյական + բայՀուր հարկանել (68), ժամ առնել (70), ճանապարհ ունել (74), ձեռն տալ (77), աւար հարկանել (79), գիտութիւն առնել (86), խնդիր առնել (100), բամբասանս դնել (129), ապակ ածել (143), հրաման տալ (144) ևն:
  • Ածական + բայԱնճետ առնել (70), պինդ կալ (85), հուպ լինել (91), ահաբեկ լինել (93), անմիաբան լինել (134), թոյլ տալ (140), արժանի առնել (151), անքակ առնել (155), հասու լինել (156), փառաւոր առնել (161) ևն:
  • Բայահիմք + բայՍրբաջունջ առնել (53), ձերբակալ առնել (53), ձերբակալ ունել (69), ժամադիր լինել (97):

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Առ + գոյական + բայԱռ ոտս անկանել (93), առ ոտն կոտորել (142):
  • Առ + դերանուն + բայԱռ ոչինչ համարել (91):
  • Զ + գոյական + բայԶդէմ ունել (49), զտեղի ունել (49), զմիտս հաճել (74), զծայրս հարկանել (79), զմտաւ ածել (81), զմիտս հաստատել (81), ձգել զձեռն (82), զտեղի առնուլ (86), զհետ պնդիլ (101), զահի հարկանել (144) ևն:
  • Զ + բայահիմք + բայ Զանց առնել (68):
  • Զ + մակբայ + բայԶառաջս ունել (125):
  • ԸՆդ + գոյական + բայ Ընդ գիրկս մտանել (50), ընդդէմ կալ (135):
  • Ընդ + մակբայ + բայԸնդ առաջ ելանել (54), ընդ առաջ լինել (147):
  • Ի + գոյական + բայԻ ձեռն գալ (50), յերկիր կործանել (50), ի բարկութիւն զարթնուլ (69), ի հաշտութիւն ածել (92), ի բանտ դնել (96), ի ծառայութիւն կացուցանել (96), ի բուռն առնուլ (113), ի խաչ հանել (154), յոտս խոնարհիլ (155), ի պարտութիւն մատնել (173) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց կալ (52), ի խոնարհ ընկենուլ (53), ի նեղ անկանել (58), ի բաց ընկենուլ (66), ի բաց հատանել (75), ի բաց լուծանել (81), ի բաց մերկանալ (82), յայլակերպս լինել (127), ի բաց տալ (128), ի բաց աւերել (138) ևն:
  • Ի + մակբայ + բայԻ վեր հանել (83), յառաջ մատուցանել (150), ի վեր ունել (158):
  • Ածական + գոյական + բայՍուր սուր հարկանել (86):

 

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + գոյական + բայԶքէն վրիժուց խնդրել (94):
  • Գոյական + ի + գոյական + բայԿասկած ի սիրտ անկանել (82), ձեռն յանձին հարկանել (102), սուր ի գործ առնել (115), բերան ի բերան խօսել (168):
  • Գոյական + բայ + ընդ + դերանունՄարտ դնել ընդ ումեք (95), մարտ տալ ընդ ումեք (176):
  • Բայ + ի + գոյական + գոյական Գալ ի թիկունս աւգնականութեան (101):
  • Բայ + ի + ածական + գոյականՄաշելի ի սուր սուսերի (68), հարկանել ի սուր սուսերի (135):
  • Բայահիմք + շաղկապ + բայահիմք + բայՑիր և թաւալ կացուցանել (108):

 

 

Հնգանդամ դարձվածների կաղապար

 

  • Զ + գոյական + ի + գոյական + բայԶանձն ի ծառայութիւն տալ (123), զձեռն յարիւն արկանել (133):

 

 

Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի

Իմաստային խմբեր

 

  1. ՄարմնամասերԴնել գլուխն (12)- մահանալ, առ ականէ (32)-կողմնապահությամբ, ծունր դնել (34), զգլուխն ընդ երկիր ածել (53), ի ծունգս իջանել (71), ընդ կրունկն դառնալ (133), զերեսս հաստատել (143)- դիմել, գնալ դեպի…, ի թիկունս կոչել (146), ինքնաձեռն լինել (177)- համարձակվել, սրտաբեկ լինել (223), ի բերան սրոյ մատնել (323) ևն:

 

Ձեռն 12
Ոտն 7
Դէմք 6
Ակն 4
Երես 3
Գլուխ,ծունր,բուռն,ունկն,բերան 2
Ծունգ, կրուկն,թիկունք,սիրտ 1

 

  1. Ռազմին առնչվող դարձվածներՏալ պատերազմ (15), թափ անցանել (25), զօրաժողով լինել (29), համաջինջ առնել (43), բակ առնուլ (51), բնաջինջ առնել (55), ռազմ դնել (114), հրձիգ առնել (129), արիւնազանգ լինել (174)- արնաքամվել, պատերազմակից լինել (278) ևն:

Այս խումբը էական տարբերություն չունի նախորդ աղբյուրների դարձվածների նույն խմբերի նկատմամբ:

  1. ԶենքերԻ սուր անկանել (39), սրոյ ճարակ առնել (114), ի սուր սուսերի արկանել (19), մաշել ի սուր սուսերի (142), սրայորդոր լինել (174), ի բերան սրոյ մատնել (323), ի սուր արկանել (326), ի սուր սուսերի մատնել (338):

 

Սուր 6
Սուսեր 2

 

  1. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք- Աւար առնուլ (29), աւար հարկանել (44), յաւարի առնուլ (141), դաշինս կնքել (293):
  2. Շարժում, տեղափոխությունՃանապարհ առնել (10), սկիզբն առնել (10), ի բաց գնալ (11), ճախր առնուլ (30), չու առնել (70), վարակոխ գործել (73), զկնի լինել (105), ի վայր ցնդել (192)- իջնել, նախափախուստ լինել (224), չիք լինել (287) ևն:

 

Մտանել 3
Գնալ 2
Ընթանալ, դառնալ, իջանել 1

 

  1. Միտք, մտածողությունԻ միտ անկանել (20), զմտաւ ածել (24), ի միտ առնուլ (34), խելամուտ լինել (39), միտ դնել (88), ի մտի դնել (140), հաստատել ի միտս (173), խելամուտ առնել (202), մտախոհ լինել (203):

 

Միտ(ք) 7
Խել(ք) 2

 

  1. Վիճակ, դրությունՀնազանդ կալ (8), ընդ հակառակս լինել (15), զահի հարկանել (21), ի հաստատուն կալ (26), միջակտուր լինել (29), հակառակ կալ (56), խնդալից լինել (71), ի չքմեղս լինել (108)- անմեղ ձևանալ, յամօթ լինել (258) ևն:

 

Լինել 9
Կալ 5

 

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքԱծել ի հաւատս (14), ծունր դնել (34), յաղօթս կալ (36), աղօթակից լինել (48), երկրպագութիւն մատուցանել (84), երկիր պագանել (90), ծունր կրկնել (151), ի պաշտօն առնուլ (269):

 

Աղօթք 2
Հաւատ, երկրպագութիւն, պաշտօն 1

 

  1. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԸնդ մէջ անցանել (11), ի վերայ հասանել (17), առաջի առնել (19), առ ականէ (32), ի վեր առնուլ (34), ի միջոյ բառնալ (191), ի վայր ցնդել (192), ընդ առաջ լինել (195), ի մէջ անցանել (224), վերընկէց լինել (318) ևն:
Մէջ 4
Վերայ, առաջ 3
Վեր 2
Վայր 1

 

 

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 46  
Ռազմական գործ 69  
Զենքեր 8  
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 4  
Շարժում,տեղափոխություն 53  
Միտք,մտածողություն 9  
Վիճակ, դրություն 16  
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 8  
Տարածական հարաբերություններ 18  
   

Կառուցվածքային խմբեր

 

ԵրկանդամՀնազանդ կալ (8), առնուլ վախճան (10), խոյս տալ (10), այց առնել (14), երդումն կնքել (17), խորամուխ լինել (18), միջակտուր լինել (29), բացընկեցիկ լինել (33), հիմն արկանել (35), հարցաքնին առնել (57) ևն:

ԵռանդամՅայց ելանել (9), ածել ի հաւատս (14), նուաճել ի ծառայութիւն (16), ընդդէմ կալ (16), ի բաց գնալ (17), յուշ լինել ումեք (66), ի ծունգս իջանել (71), ի քուն մտանել (76), յանպատրաստ ունել (131), ցածուցանել զերեսս (158) ևն:

Քառանդամ Փոյթ յանձին ունել (96), ի սուր սուսերի արկանել (119), դուլ և դադար տալ (134), մաշել ի սուր սուսերի (142), կերպս ի կերպս լինել (254), ձեռն ի գործ արկանել (257), ի բերան սրոյ մատնել (323), ցիր և ցան կացուցանել (326), ի սուր սուսերի մատնել (338) ևն:

ՀնգանդամԶգլուխն ընդ երկիր ածել (53):

ՎեցանդամԻ խոյզ և ի խնդիր անկանել (206):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 201
Եռանդամ 126
Քառանդամ 11
Հնգանդամ 1
Վեցանդամ 1
   

 

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայՎախճան առնուլ (10), ահ անկանել (18), վրէժ խնդրել (39), ծաղր առնել (56), ունկն դնել (61), յուշ առնել (86), պատուհաս դնել (92), կցորդ լինել (116), բանս դնել (116), հանդէս առնել (131) ևն;
  • Ածական + բայՀնազանդ կալ (81), թոյլ տալ (22), տեղեակս առնել (51), անփոյթ առնել (52), հակառակ կալ (56), լսելի լինել (77), կարեկից լինել (123), անվրէպ առնել (138), լի առնել (166), մտախոհ լինել (203) ևն:
  • Բայահիմք + բայՁերբակալ առնել (16), խոստովան լինել (19), համաջինջ առնել (43), բնաջինջ առնել (55), հարցաքնին առնել (57):
  • Մակբայ + բայՅանդիման լինել (19), առաջի առնել (19), առաջի դնել (19), առաջի կալ (21), յանդիման առնել (173):
  • Առ + գոյականԱռ ականէ (32):

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Առ + գոյական + բայ— Առ ոտն կոխել (280), առ ոտս անկանել (340):
  • Զ + գոյական + բայԶահի հարկանել (21), զմտաւ ածել (24), զհետ լինել (105), զհետ պնդել (137), զտեղի ունել (149), զերեսս ցածուցանել (158), զհետ ընթանալ (174), զդէմ ունել (229):
  • Զ + դերանուն + բայԶինքն խոնարհեցուցանել (240):
  • Զ + բայահիմք + բայԶանց առնել (312):
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդդէմ կալ (16), ընդ պատմութեամբ արկանել (26), ընդ կրուկն դառնալ (133), ընդ թուով արկանել (135), ընդ գրով արկանել (142), ընդ ոտս առնել (193), ընդ քնով անկանել (223), ընդ ոտն անկանել (255), ընդ ծառայութեամբ արկանել (310), ընդ հարկաւ արկանել (317) ևն:
  • Ընդ + ածական + բայԸնդ հակառակս կալ (15):
  • Ընդ + մակբայ + բայ Ընդ առաջ ելանել (60), ընդ առաջ լինել (195), ընդ առաջ գալ (282):
  • Գոյական + բայ + դերանուն Զրաւ լինել իրիք (64):

 

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Ի + գոյական + գոյական + բայԻ բերան սրոյ մատնել (323):
  • Ի + ածական + գոյական + բայԻ սուր սուսերի արկանել (119), մաշել ի սուր սուսերի (142), ի սուր սուսերի մատնել (338):
  • Ի + ածական + դերբայ + բայԻ բաց ածել տալ (17):
  • Գոյական + ի + գոյական + բայՓոյթ յանձին ունել (96), կերպս ի կերպս լինել (254), ձեռն ի գործ արկանել (257):
  • Գոյական + շաղկապ + գոյական + բայԴուլ և դադար տալ (134):
  • Բայահիմք + շաղկապ + բայահիմք + բայՑիր և ցան կացուցանել (326):

 

 

Հնգանդամ դարձվածի կաղապար

 

  • Զ + գոյական + ընդ + գոյական + բայԶգլուխն ընդ երկիր ածել (53):

Վեցանդամ դարձվածի կաղապար

 

  • Ի + գոյական + շաղկապ + ի + գոյական + բայԻ խոյզ և ի խնդիր անկանել (206):

 

Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմութիւն

Իմաստային խմբեր

 

  1. ՄարմնամասերԸնդ ձեռամբ առնել (2)- գրավել, բուռն հարկանել (7), զգլուխ բառնալ (8), ի դիմի հարկանել (17), ձեռն ի վերայ ծանրացուցանել (23), ի թիկունս հասանել (37), սրտի մտօք (40), ի գուճս առնել (45)- ծնկի բերել, յոտն կալ (60), ի ձեռանէ թողուլ (62) ևն:

 

 

Ձեռն 13
Գլուխ 5
Ակն, դէմք 4
Թիկունք 3
Ոտն 2
Կրունկ,գուճ,բերան,երես,սիրտ 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվողԸնդ միմեանս անկանել (1)- իրար բախվել, մարդահարկ արկանել (4), անմարդի առնել (6), խոյզ արկանել (8), զօրաժողով լինել (11), յաւարի առնուլ (12), կապուտ կողոպուտ առնել (29), մարտ պատերազմի դնել (35), անձնատուր լինել (44), դիաթաւալ կացուցանել (60) ևն:

Այստեղ ևս, խմբի դարձվածների խիստ բազմազանության պատճառով, չենք     տարբերակում ավելի փոքր խմբեր:

  1. ԶենքերՍուր դնել ի վերայ (5), ի սուր հարկանել (8), սրախողխող լինել (25), սրամահ առնել (25), ի սուր անկանել (29), սրակոտոր առնել (36), նետաձիգ լինել (52):

 

Սուր 6
Նետ 1

 

  1. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք- Մարդահարկ արկանել (4), յաւարի առնուլ (12), յաւարի տանել (29), դաշն առնել (41):
  2. Շարժում, տեղափոխությունՎազ առնել (2)- շտապել, անց և դարձ առնել (3), ի փախուստ դառնալ (3), ընդ առաջ երթալ (4), փախստական լինել (8), դափր հատանել (25)- հողը փորել, ելեւելս առնել (27), զհետ մտանել (30), գիշերագնաց լինել (38), երթեւեկս առնել (431) ևն:

 

Դառնալ       3
Հասանել 2
Երթալ, գալ, ելանել 1

 

  1. Միտք, մտածողությունԽորհուրդ ի մէջ առնուլ (7), զմտաւ ածել (8), ի մտաց անկանել (11), ի միտս բերել (29), միտ դնել (34), ի միտ արկանել (35), ի միտ առնուլ (57):

 

Միտ(ք) 6
Խորհուրդ 1

 

  1. Վիճակ, դրությունԸնդ ձեռամբ ունել (2), արգելական լինել (14)- ամրանալ ամրոցում, ահաբեկ լինել (23), զդողի հարկանել (23), ի մոռացօնս լինել (23)- մոռացվել, յարգի լինել (28), ի թաքստի լինել (29), հրայրեաց լինել (29), յանհոգս կալ (37), ի դողման լինել (55) ևն:

 

Լինել 9
Կալ 2

 

 

  1. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափ Ընդ առաջ երթալ (4), ի վերայ հասանել (5), ի վերայ անկանել (12), բերել ի մէջ (23), ձեռն ի վերայ ծանրացուցանել (23), ի մէջ առնել (8), ի միջոյ բառնալ (9), ի վեր առնուլ (36), սրտի մտօք (40), ի վայր հարկանել (60) ևն:

 

Վերայ       4
Առաջ, մէջ 3
Վեր 1

 

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 39  
Ռազմական գործ 49  
Զենքեր 7  
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 4  
Շարժում,տեղափոխություն 37  
Միտք,մտածողություն 7  
Վիճակ, դրություն 20  
Տարածական հարաբերություններ 13  
   

Կառուցվածքային խմբեր

 

ԵրկանդամՏալ պատիւ (2), ահ արկանել (4), արգելական առնել (4), թքակոծ առնել (12), նորաձեւս առնել (12), ջրահեղձոյց առնել (13), ողբս առնուլ (14), կարծական լինել (23), գլաջարդ առնել (25), նախանձ արկանել (31) ևն:

ԵռանդամԶանց առնել (1), ընդ ձեռամբ առնել (2), ի խնդրոյ թուլանալ (7), զետղ առնուլ (23), ի կարգ արկանել (28), ի ծուփս անկանել (30), ընդ գրով սահմանել (34), ի լոյս ածել (34), զճառս արկանել (47), արեան ճապաղիս հանել (50 ) ևն:

ՔառանդամԱնց և դարձ առնել (3), ձաղ և ծանակ առնել (12):

ՀնգանդամԶանձն ի հնազանդութիւն տալ (16):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 101
Եռանդամ 103
Քառանդամ 2
Հնգանդամ 1

 

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

  • Գոյական + բայԱկն ունել (1), պատասխանի տալ (8), զօրաժողով լինել (11), ձայն տալ (12), ապաստան լինել (16), ճառ արկանել (24), արտասուս շարժել (27), բողոք բառնալ (28), խիլ արկանել (32), հիմն արկանել (36) ևն:
  • Ածական + բայՀակառակ կալ (17), լի առնել (20), ահաբեկ լինել (23), յարգի լինել (28), անտես առնել (29), ուրախ լինել (30), դժկամակ լինել (39), ձեռնթափ լինել (40), ուրախ առնել (41), թոյլ տալ (59) ևն:
  • Բայահիմք + բայՋրահեղձոյց առնել (13), խոստովան լինել (18), ձերբակալ առնել (19), ամբաստան լինել (22), հրայրեաց լինել (29):
  • Գոյական + գոյականՍրտի մտօք (40):

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + բայԶկեանս լուծանել (4), զդողի առնուլ (19), զետղ առնուլ (24), զմտաւ ածել (8), զգլուխ բառնալ (8), զերեսս դարձուցանել (25), զհետ մտանել (30), զմիտս գողանալ (56), զթիկունս դարձուցանել (59), զդիմի հարկանել (61) ևն:
  • Զ + բայահիմք + բայԶանց առնել (1):
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդ ձեռամբ առնել (2), ընդ կրունկն դառնալ (5), ընդ գրով արկանել (5), ընդ ոտիւք կոխել (11), ընդ ձեռամբ ունել (12), ընդ հարկիւ արկանել (31), ընդ գրով սահմանել (34), ընդդէմ կալ (44), ընդ ակամբ հայել (59), ընդ ձեռամբ անկանել (58):
  • Ընդ + դերանուն + բայԸնդ միմեանս անկանել (1):
  • Ի + գոյական + բայԻ կենացս բառնալ (1), յանձն առնուլ (3), ի փախուստ դառնալ (3), ի դատ կալ (4), ի բարկութիւն բրդել (4), յերկիւղի լինել (15), ի հենգն արկանել (51), ի մայրն դառնալ (55), ի գործ արկանել (58) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց առնել (5), ի խայտառակս անկանել (5), ի բաց կալ (8), Յաւեր դարձուցանել (15), ի բաց դնել (33), յանհոգս կալ (37), ի բաց դարձուցանել (56), ի բաց խլել (57):
  • Ի + մակբայ + բայԻ վեր առնուլ (36), ի վայր հարկանել (60):
  • Գոյական + գոյական + բայԿապուտ կողոպուտ առնել (29), մարտ պատերազմի դնել (35), արեան ճապաղիս հանել (50):

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + շաղկապ + գոյական + բայՁաղ և ծանակ առնել (12):
  • Բայահիմք + շաղկապ + բայահիմք + բայԱնց և դարձ առնել (3):

 

Հնգանդամ դարձվածի կաղապար

 

  • Զ + գոյական + ի + գոյական + բայԶանձն ի հնազանդութիւն տալ (16):

 

Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրութիւն

Իմաստային խմբեր

 

  1. ՄարմնամասերՈխս ի սիրտ առնուլ (16), ընդ ձեռամբ հնազանդեցուցանել (32)- հնազանդեցնել, զերեսս դարձուցանել (66), ականջալուր լինել (84), ճակատ զճակատ հարկանել (90), ընդ կրունկն դարձուցանել (94), ականատես լինել (124), յերեսաց սրոյն զերծանել (152), բուռն հարկանել (168), կառափնաբեկ առնել (242) ևն:

 

Ձեռն 12
Դէմք 5
Բերան, ոտն 3
Սիրտ, երես, ակն 2
Ունկն, ճակատ, կրունկ, ծունր,բուռն, կառափն 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվողԶօրաժողով լինել (6), ի վերայ կոտորած ածել (10), փոկակապս առնել (10)- թուրը պինդ կապել, քարայատակս առնել (24)- հիմնահատակ անել, ի գերութիւն վարել (30), քմինս դնել (30)- դարանակալել, յաւեր դարձուցանել (30), ի պատերազմ ելանել (30), ի յառ ածել (170)- գրավել, կալ ի դիմի (198) ևն:

 

Փախստական 5
Ալափ 3
Զօրաժողով, աւեր, բնաջինջ 2
Նետաձիգ, տարագիր, ապականութիւն 1

 

  1. Զենքեր— Փոկակապս առնել (10), ռումբ դնել ումեք (18), ի սուր սուսերի մաշել (26), ի բերան սրոյ կոտորել (26), սրով անցուցանել (40), ի սուր մատնել (88), մատնել ի ձեռս սրոյ (94), ի սուր անկանել (108), սրոյ անցուցանել (112), ի սուր սուսերի կոտորել (136) ևն:

 

Սուր 16
Սուսեր 2
Փոկ, նետ 1

 

  1. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք- Աւար հարկանել (12), յաւար(ի) առնուլ (28), ընդ իշխանութեամբ առնել (28), աւար առնուլ (46), աւար արկանել (88), տարագիր առնել (368):
  2. Շարժում, տեղափոխությունՓախստական լինել (18), զմուտն առնել (22), շրջան առնել (24), ընդ առաջ ելանել (26), ի վերայ անկանել (36), ելս առնել (38), գալ ի վերայ (46), տնամուտ լինել (70), ընդ վայր շրջել (100), ջոլիր ջոլիր լինել (144)- թափառել ևն:

 

Անկանել, ելանել, գալ, գնալ 2
Մտանել, հասանել 1

 

  1. Միտք, մտածողությունԶմտաւ ածել (34), ի միտս գալ (36), միտ դնել (112), խորհուրդ խորհել (150):
  2. Վիճակ, դրությունԱնմարդաբնակ լինել (6), ի հնազանդութիւն կալ (14), լի լինել (22), ի քուն կալ (44), ի վտանգի կալ (72), հակառակ կալ (86), յահ և յերկիւղ լինել (110), յամօթ լինել (94), ընդ ձեռամբ լինել (338), յանմարդ լինել (340) ևն:

 

Լինել 6
Կալ 4

 

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքՅաղօթս կալ (28), աղօթս մատուցանել (44), աղօթս առնել (128), ծունր կրկնել (152), երկիր պագանել (204):
  2. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԻ վերայ կոտորած ածել (10), զմահ առաջի դնել (18), ի վերայ հասանել (24), ընդ առաջ ելանել (26), ի վերայ անկանել (36), որոտալ ի վերայ ուրուք (42), ընդ մէջ անցանել (94), հիմն ի վեր առնել (98), ի միջոյ բառնալ (102), ի վայր կործանել (134) ևն:

 

Վերայ 10
Առաջ 4
Մէջ, վայր, վեր 1

 

 

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 36  
Ռազմական գործ 99  
Զենքեր 20  
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 6  
Շարժում,տեղափոխություն 35  
Միտք,մտածողություն 4  
Վիճակ, դրություն 10  
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 5  
Տարածական հարաբերություններ 22  
   

 

Կառուցվածքային խմբեր

 

ԵրկանդամԴաշինս առնել (10), աւար հարկանել (12), ձայն տալ (18), քննայոյզ առնել (26), կալանականս առնել (30), արմատախիլ առնել (30), աղաչանս արձակել (42), սուգ զգենուլ (60), անդարձ առնել (62), լալականութիւն առնել (88) ևն:

ԵռանդամԶօծումն տալ (8), աւանդել զհոգի (12), ի հնազանդութիւն կալ (14), զմուտն առնել (22), ընդ միմեանս հարկանել (42), լուծանել ի կենաց (72), յանմարդ դառնալ (80), արեան ճապաղիս առնել (116), յալափ մտանել (280), ի խոշտանգանս արկանել (348) ևն:

ՔառանդամԱռնել ընդ իշխանութեամբ իւրով (12), ոխս ի սիրտ առնուլ (16), զմահ առաջի դնել (18), զհետ հրամանաց գալ (46), մտանել ընդ լծով անիծից (78), մատնել ի ձեռս սրոյ (94), առ յոչինչ համարել (134), ջան յանձին կրել (150), ի բերան սրոյ հաշել (202), դուլ և հանգիստ տալ (216) ևն:

Հնգանդամ Զանձն ի ծառայութիւն կացուցանել (314), ի կեր սրոյ խողխողեալ լինել (376), ծաղր և ծանակ լինել ումեք (402):

ՀնգանդամՅահ և յերկիւղ լինել (110), յաւեր և յապականութիւն դարձուցանել (370):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 127
Եռանդամ 122
Քառանդամ 32
Հնգանդամ 3
Վեցանդամ 2
   

 

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայԶօրաժողով առնել (6), դաշինս առնել (10), վրէժխնդրութիւն առնել (22), քմինս դնել (30), կոծ առնուլ (34), անէծս կարդալ (36), սրով անցուցանել (40), աղաչանս արձակել (42), գերի առնուլ (46), ելս գտանել (68) ևն:
  • Ածական + բայՀնազանդ առնել (30), անդարձ առնել (62), լի առնել (64), հակառակ կալ (86), աներևոյթ լինել (86), թոյլ տալ (116), հասու լինել (124), միամիտ կալ (136), մերձ լինել (236), ուրախ լինել (370) ևն:
  • Դերբայ + բայՊնդեալ լինել (86), լրբեալ լինել (126):
  • Մակբայ + բայՅանդիման լինել (188):

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + բայԶօծումն տալ (8), զհոգի աւանդել (12), զմուտն առնել (22), զմտաւ ածել (34), զհետ մտանել (42), զերեսս դարձուցանել (66), զհետ գնալ (104), զտեղի առնուլ (116), զիջևանս առնել (196), զհետ լինել (316):
  • Զ + բայահիմք + բայ— Զանց առնել (196):
  • Զ + դերբայ + բայ— Զարթեալ լինել (130):
  • Ընդ + գոյական + բայ— Ընդ ծառայութեամբ լինել (28), ընդ իշխանութեամբ առնել (28), ընդդէմ կալ (80), առնուլ ընդ ձեռամբ (94), ընդ կրունկն դարձուցանել (94), ընդ գրով արկանել (112), ընդ ձեռամբ լինել (338):
  • Ընդ + դերանուն + բայ— Ընդ միմեանս հարկանել (42):
  • Ընդ + մակբայ + բայ— Ընդ առաջ ելանել (26), ընդ վայր շրջել (100), ընդ առաջ գնալ (238):
  • Ի + գոյական + բայԻ փախուստ դարձուցանել (14), ի վտանգի արկանել (26), ի միտս գալ (36), յերկիր թաւալեցուցանել (100), ի հաւատոյ դարձուցանել (126), ի բարկութիւն շարժել (134), ի սուր մաշել (200), ի պատուոյ ընկենուլ (256), ի բարկութենէ լինել (270), ի գրի հաւաքել (302) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց թողուլ (38), յաւեր մատնել (48), ի շտապս լինել (118), ի նեղ արկանել (168), յառաջապատրաստ լինել (376), ի բաց դնել (184), յանհոգս լինել (210), ի բաց մերժել (298), ի բաց վարել (370), ի բաց հանել (390) ևն:
  • Ի + մակբայ + բայՅառաջ բերել (102), ի վայր կործանել (134):
  • Գոյական + գոյական + բայՁայն աւետեաց մատուցանել (42), արեան ճապաղիս առնել (116), արեան ջաղխիս առնել (200), վրէժ արեան առնուլ (230):
  • Գոյական + բայ + դերանունՍուգ ածել ումեք (194), ձեռամբ առնել ումեք (196):
  • Ածական + գոյական + բայԲարի մտօք կալ (64):

 

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Առ + ի + դերանուն + բայԱռ յոչինչ համարել (134):
  • Զ + գոյական + գոյական + բայԶհետ հրամանաց գալ (46):
  • Գոյական + զ + գոյական + բայ— Ճակատ զճակատ հարկանել (90):
  • Զ + գոյական + մակբայ + բայԶմահ առաջի դնել (18):
  • Բայ + ընդ + գոյական + գոյականՄտանել ընդ լծով անիծից (78), մտանել ընդ լծով ծառայութեան (80):
  • Բայ + ընդ + գոյական + դերանունԱռնել ընդ իշխանութեամբ իւրով (12), ընդ ձեռամբ ուրուք հնազանդեցուցանել (32), ընդ ձեռամբ իւրով առնել (332):
  • Գոյական + ընդ + դերանուն + բայՍէր ընդ ումեք հաստատել (152):
  • Գոյական + ի + գոյական + բայՈխս ի սիրտ առնուլ (16), ջան յանձին կրել (150), սուր ի գործ արկանել (282):
  • Բայ + ի + գոյական + գոյականԿոտորել ի բերան սրոյ (26), մատնել ի ձեռս սրոյ (94), կոտորել յերեսաց սրոյն (152), ի բերան սրոյ մատնել (200), ի բերան սրոյ հաշել (202):
  • Գոյական + ի + մակբայ + բայՀիմն ի վեր առնել (94):
  • Ի + ի + գոյական + բայԻ յառ ածել (170), ի յապրոյ ելանել (216), ի յանձն առնուլ (322), ի յերկիր կործանել (402):
  • Ի + գոյական + բայ + դերանունՅոտ անկանել ումեք (268):
  • Ի + ածական + գոյական + բայԻ սուր սուսերի մաշել (26), ի սուր սուսերի կոտորել (136):
  • Գոյական + շաղկապ + գոյական + բայԴուլ և հանգիստ տալ (216):
  • Բայահիմք + շաղկապ + բայահիմք + բայՑիր և ցան ածել (92), ցիր և ցան հանել (398):

 

 

 

Հնգանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + ի + գոյական + բայԶանձն ի ծառայութիւն կացուցանել (314):
  • Դերբայ + բայ + ի + գոյական + գոյականԽողխողեալ լինել ի կեր սրոյ (376):
  • Գոյական + շաղկապ + գոյական + բայ + դերանունԾաղր և ծանակ լինել ումեք (402):

 

Վեցանդամ դարձվածների կաղապար

 

  • Ի + գոյական + շաղկապ + ի + գոյական + բայՅահ և յորկիւղ լինել, յաւեր (ած.և գոյ.)և յապականութիւն դարձուցանել (370):

 

Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութին հայոց

Իմաստային խմբեր

 

  1. ՄարմնամասերԶունկն մատուցանել (4), ձեռն տալ (4), ի գլուխ ելանել (8), բուռն հարկանել (9), դիմադարձ լինել (18)- երես թեքել, ընդ ձեռամբ անկանել (67), զբռամբ ածել (105), ակն ունել (148), դէմ դնել (204), ձեռնտու լինել (216), ի ձեռս անկանել (236), զդէմ ունել (238), ի բերան բան դնել (242), առ ոտս անկանել (244), ականատես լինել (322), ծունր դնել (327), ձեռն արկանել (327), ունկնդիր լինել (353), ի ձեռաց թափել (391)- փրկել ևն:

 

Ձեռն 12
Դէմք 4
Ունկն, բուռն, ակն, ոտն 2
Գլուխ, սիրտ, ծունր 1

 

  1. Ռազմական գործին առնչվողԴաշինս կռել (11), դիմադարձ լինել (18), ի գերութիւն խաղացուցանել (34), դաշնագիր լինել (87), հալածական առնել (87), բնաջինջ առնել (92), ի պատերազմ ելանել (104), տալ պատերազմ (155), ի փախուստ դարձուցանել (203), ընդ միմեանս հարկանել (205) ևն:

Այս խմբի դարձվածները գրեթե չեն տարբերվում նախորդներից. պատկերը գրեթե նույնն է:

  1. ԶենքերԻ սուր անկանել (9), նետաձիգ լինել (52), սրախողխող լինել (105), սուր ի գործ արկանել (151), ի սուր սուսերի մաշել (160), սրոյ ճարակ տալ (202), սուր ի վերայ դնել (202), ի բերան սրոյ կոտորել (205):

 

Սուր 7
Նետ 1

 

  1. Պետություն, պետական կառավարում, օրենք- Դաշինս կռել (11), դաշնագիր լինել (87), աւար առնուլ (200):
  2. Շարժում, տեղափոխությունԱյց առնել (39), ի բաց քեցել (44), ի մէջ անցանել (47), ի բաց գնալ (49), ընդ առաջ գալ (63), զմիմեամբք ելանել (92), յոտն յառնուլ (114), զհետ մտանել (225), ի վեր գալ (282), զմիմեամբք ելեւելս առնել (381) ևն:

 

Անկանել, ելանել, դնել 2
Ընթանալ, երթալ, յառնուլ, անցանել 1

 

  1. Միտք, մտածողությունԻ նոյն միտս կալ (86), ի մտի դնել (95), հանել ի մտաց (102), զմտաւ ածել (105), մտահաս լինել (105), մտախոհ լինել (293), յինքն ձգել զմիտս (325), միտ դնել (339):
  2. Վիճակ, դրությունՀասու լինել (3), անջինջ լինել (8)- ամրագրվել, ի բաց կալ (22), դեղակուր լինել (37), ահաբեկ լինել (71), յաղօթս կալ (74), խորասոյզ լինել (74), ի նոյն միտս կալ (86), յուխտի կալ (92), կալ ի հնազանդութեան (266) ևն:

 

Լինել 10
Կալ 5

 

  1. Կրոն, հավատալիք, պաշտամունքԵրկիր պագանել (48), յաղօթս ապաւինել (56), յաղօթս կալ (74), յուխտի կալ (92), ուխտ դնել (96), աղօթս մատուցանել (262), ծունր դնել (327):

 

Աղօթք 3
Ուխտ 2

 

  1. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափԻ մէջ անցանել (47), ընդ առաջ գալ (63), ի վեր յառնուլ (101), նզովս ի վերայ դնել (135), ի միջոյ բառնալ (138), ի վերայ բարուրս արկանել (161), ընդ առաջ ընթանալ (191), ի մէջ առնուլ (203), ի վեր հանել (208), ընդ առաջ երթալ (283) ևն:

 

Վերայ 6
Առաջ 4
Մէջ 3
Վեր 2

 

  1. ԸմպելիքԸնդ գինիս մտանել (100):

Այսպես`

 

Իմաստային խմբեր Քանակը  
Մարմնամասեր 29  
Ռազմական գործ 54  
Զենքեր 8  
Պետություն, պետական կառավարում, օրենք 3  
Շարժում,տեղափոխություն 33  
Միտք,մտածողություն 8  
Վիճակ, դրություն 16  
Կրոն,հավատալիք, պաշտամունք 7  
Տարածական հարաբերություններ 16  
Ըմպելիք 1  

Կառուցվածքային խմբեր

 

ԵրկանդամԼռութեան տալ (8), դառնամահ լինել (9), հրկէզ լինել (22), ամբաստան լինել (32), բարեբախտիկ լինել (46), ողջոյն տալ (64), խորասոյզ լինել (74), դաշնագիր լինել (87), գահավէժ առնել (172), նախանձաբեկ լինել (176) ևն:

ԵռանդամԻ սուր անկանել (9), լուծանել ի կենցաղոյս (16), ի հոգս մտանել (26), զկենցաղս լնուլ (34), ի մահ դիմել (39), զսիրտս դարձուցանել (64), զամօթի հարկանել (95), ընդդէմ կալ (151), ընդ միտ մտանել (170), առ ոտս անկանել (244) ևն:

ՔառանդամԻ նոյն միտս կալ (86) զվրէժ արեան առնուլ (103), զքէն վրիժուց խնդրել (106), սուր ի գործ արկանել (151), ի բերան սրոյ արկանել (205), ի կերպս կերպս լինել (227), ի ցասումն բարկութեան բրդել (236), ի դուռն գերեզմանի հասանել (298), ի դրունս մահու հասուցանել (374), զմիմեամբք ելեւելս առնել (381) ևն:

ՀնգանդամԶանձն ի մահ դնել (6), զանձն յաշխատութիւն արկանել (10), զանձն ի մահ տալ (245), յինքն ձգել զմիտս (325):

Այսպես`

 

Կառուցվածքային խմբեր Քանակը
Երկանդամ 126
Եռանդամ 100
Քառանդամ 19
Հնգանդամ 4
   

Երկանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Գոյական + բայԼռութեան տալ (8), բուռն հարկանել (9), դաշինս կռել (11), պատասխանի տալ (12), ձայն արկանել (42), երդումն տալ (63), պատ առնուլ (85), իջևանս առնել (100), ակն ունել (148), ահ արկանել (313) ևն:
  • Ածական + բայՀասու լինել (3), թոյլ տալ (17), անբնակ լինել (22), անփոյթ առնել (25), ուրախ լինել (26), բարեբախտիկ լինել (46), հասու առնել (132), ձեռնտու լինել (216), հակառակ կալ (277), մտախոհ լինել (293) ևն:
  • Բայահիմք + բայԱմբաստան լինել (32), խորասոյզ լինել (74), բնաջինջ առնել (92), խոստովան լինել (138), բնաջինջ լինել (152), ձերբակալ առնել (165):

 

Եռանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Առ + գոյական + բայԱռ ոտս անկանել (244):
  • Զ + գոյական + բայԶունկն մատուցանել (4), զկենցաղս լնուլ (34), զպէտս լնուլ (47), զսիրտս դարձուցանել (64), զկամս առնել (64), զամօթի հարկանել (95), զբռամբ ածել (105), զմիտս հաճել (157), զհետ մտանել (225), զմիտս շահել (255) ևն:
  • Զ + դերանուն + բայԶմիմեամբք ելանել (92):
  • Ընդ + գոյական + բայԸնդ ձեռամբ անկանել (67), ընդ գինիս մտանել (100), ընդդէմ կալ (151), ընդ միտ մտանել (170), ընդ գրով արկանել (249):
  • Ընդ + դերանուն + բայԸնդ միմեանս հարկանել (205), ընդ միմեանս անկանել (356):
  • Ընդ + մակբայ + բայ Ընդ վայր թողուլ (39), ընդ առաջ գալ (63), ընդ առաջ ելանել (86), ընդ առաջ ընթանալ (191), ընդ առաջ երթալ (283):
  • Ի + գոյական + բայԻ գլուխ ելանել (8), ի հոգս մտանել (26), յաղօթս ապաւինել (56), հանել ի մտաց (102), ի հարուածս հարկանել (155), յոտն յառնուլ (114), ի ձեռանէ թողուլ (205), ի նեղութիւն անկանել (250), ի խայտառականս մատնել (259), ի մահուանէ թափել (276) ևն:
  • Ի + ածական + բայԻ բաց կալ (22), ի բաց քեցել (44), ի բաց գնալ (49), ի նեղ արկանել (52), ի բաց հանել (66), ի բաց ընկենուլ (69), ի բաց կտրել (106), ի բաց թողուլ (174), ի բաց առնուլ (307):
  • Ի + թվական + բայԻ մի հաւաքել (112):
  • Ի + մակբայ + բայԻ վեր յառնուլ (101), ի վեր հանել (208), ի վեր գալ (282), ի շուրջ ածել (307):
  • Գոյական + գոյական + բայՍրոյ ճարակ տալ (202), մարտ պատերազմի տալ (203):
  • Գոյական + բայ + դերանուն Զրաւ լինել ուրուք (259):

 

Քառանդամ դարձվածների կաղապարներ

 

  • Զ + գոյական + գոյական + բայԶվրէժ արեան առնուլ (103), զքէն վրիժուց խնդրել (106):
  • Զ + դերանուն + գոյական + բայԶմիմեամբք ելեւելս առնել (381):
  • Ընդ + գոյական + գոյական + բայԸնդ լծով ծառայութեան մտանել (314):
  • Ի + գոյական + գոյական + բայԻ բերան սրոյ արկանել (205), ի կերպս կերպս լինել (227), ի ցասումն բարկութեան բրդել (236), ի բերան բան դնել (242), ի դուռն գերեզմանի հասանել (298), ի դրունս մահու հասուցանել (374):
  • Ի + ածական + գոյական + բայԻ սուր սուսերի մաշել (160):
  • Ի+դերանուն + գոյական + բայԻ նոյն միտս կալ (86):
  • Գոյական + ի + գոյական + բայՁեռն ի գործ արկանել (111), սուր ի գործ արկանել (151), փոյթ յանձին ունել (279):

 

Հնգանդամ դարձվածների կաղապարներ

  • Զ + գոյական + ի + գոյական + բայԶանձն ի մահ դնել (6), զանձն յաշխատութիւն արկանել (10), զանձն ի մահ տալ (245):
  • Ի + դերանուն + բայ + զ + գոյականՅինքն ձգել զմիտս (325):

 

Որոշ դիտարկումներ քննված դարձվածների վերաբերյալ

 

Դարձվածների իմաստային քննությունը ցույց տվեց, որ մեր ուսումնասիրած աղբյուրներում իմաստային ամենամեծ խումբը կազմում են ռազմական գործին  առնչվող դարձվածները: Եթե իրենց կաղապարային և հատկապես ներքին իմաստի  բազմազանությամբ (մարմնամասերի անվանումները դարձվածներում, թեև շատ են կրկնվում, սակայն իմաստային տարբերակումներ են առաջացնում) առաջին տեղը գրավում են մարմնամասերի անվանումներից բաղադրվածները, ապա քանակապես գերիշխում են (չնայած ոչ մեծ տարբերությամբ մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված և շարժում ցույց տվող դարձվածների նկատմամբ) ռազմական գործին վերաբերող դարձվածները: Սա, իհարկե, պատահական չէ. մեր ուսումնասիրած աղբյուրները, լինելով պատմագրական գործեր, ռազմի բազմաթիվ նկարագրական հատվածներ են պարունակում, որոնցում, անշուշտ, դարձվածներն իրենց անփոխարինելի մեծ դերն ունեն: Ինչպես արդեն վերը նշել ենք, մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված, ռազմին առնչվող և շարժում, տեղափոխություն արտահայտող դարձվածները շատ հաճախ ներթափանցված են մեկը մյուսի տարրերով, որի պատճառով էլ շարժում, տեղափոխություն արտահայտող դարձվածների խումբ տարբերակել ենք որոշ վերապահությամբ` նրանում ամփոփելով միայն մյուս երկու խմբերում չներառված դարձվածները:

Մարմնամասերի անվանումներից կազմված դարձվածների մեծ մասը բաղադրված են ձեռն բառից, ինչպես վիճակագրությունն է փաստում, իսկ ամենասակավը կառափն, ճակատ, աչք, կրունկ, գուճ, ունչ  բառերից կազմվածներն են: Պատճառը ակնհայտ է. ձեռն բառը բառապաշարի հիմնական բառաֆոնդին է պատկանում, ինչը չի կարելի ասել, օրինակ, կառափն կամ գուճ բառերի մասին, ինչպես նաև գրաբարում դեռևս կիրառման ոչ մեծ հաճախականությամբ օժտված աչք հոգնակի բառի մասին, որ ակն եզակի ձևով էր հիմնականում գործածվում:

Դարձվածները, ժողովրդական լեզվամտածողության արդյունք լինելով, միևնույն ժամանակ հղկված և կառուցիկ միավորներ են: Այսպես, մարմնամասի յուրաքանչյուր անվանում գործածվում է դարձվածներում միայն որոշակի բայերի հետ: Օրինակ, ձեռն բառը, լինելով ամենահաճախ կիրառվողը, բացառությամբ երկու-երեք դարձվածների, մնացյալ դեպքերում  հանդես է գալիս ոչ թե երկանդամ, այլ ավելի բազմանդամ դարձվածներում, այսինքն` ձեռն բառը երկանդամ դարձվածներում կարող է կապակցվել, օրինակ, տալ, արկանել բայերի հետ, դրա համար էլ ունենք ձեռն տալ, ձեռն արկանել դարձվածները, բայց չունենք, դիցուք, ձեռն հաճել, ձեռն լինել և այլ դարձվածներ: Սա, մեր կարծիքով, ապացուցում է, որ գրաբարյան դարձվածների համար փոխաբերական իմաստը երկրորդային է. դարձվածներ կերտելիս կարող էին բայերի փոխաբերական իմաստների վրա հենվելով ստանալ նորանոր դարձվածներ, օրինակ, ժամանակակից հայերենում ձեռք քաշել` քաշել բայի վերաիմաստավորմամբ, բայց քանի որ գրաբարյան դարձվածների համար փոխաբերությունը երկրորդային է, մեծ թիվ են կազմում հատկապես եռանդամ դարձվածները, որոնցում շեշտված է պատկերավորությունը` շնորհիվ նախդիրների, և ոչ թե փոխաբերությունը:

Դարձվածների իմաստակառուցվածքային վերլուծությունը ի հայտ բերեց ևս մի հետաքրքիր իրողություն. գրաբարյան դարձվածները, գրեթե առանց բացառության, լինելով բայական կազմություններ, ստեղծվում են հիմնականում առնել և լինել §հակադիր¦ իմաստներ արտահայտող բայերով: Օրինակ` փախստական առնել դարձվածն արտահայտում է փախուստի մատնել իմաստը, իսկ փախստական լինել— ը` փախչել, թեև Ագաթանգեղոսի երկում հանդիպում են երկու դարձվածներ, որոնցում առնել-ը և լինել-ը հակառակ իմաստների արտահայտմանը չեն ծառայում, այլ նույն իմաստն են կառուցում` ինքնապատում լինել  (160)–ը և ինքնապատում առնել (178)-ը երկուսն էլ նշանակում են անձամբ պատմել: Սակայն սա միակ օրինակն է մեր ուսումնասիրած աղբյուրներում, որտեղ այդ երկու բայերը իմաստային տարբերակում չեն առաջացնում:

       Լինել բայի հետ կապված ևս մեկ հետաքրքիր հանգամանք ենք գտել, այս անգամ` Մ. Կաղանկատվացու երկում. սրայորդոր լինել (174)-ը, ըստ առնելլինել բայական հակադրության, պետք է որ արտահայտեր սրի քաշվել իմաստը, մինչդեռ հակառակն է` սրի մատնել:

Մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված դարձվածների առանձին վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ դարձվածների այս խումբը ամենաբազմազանն է, և այդ պատճառով այն կարելի է առանձին քննության առարկա դարձնել:

Ռազմին առնչվող դարձվածները, թեև քանակապես ամենամեծ խումբն են կազմում` պայմանավորված, ինչպես նշել ենք, երկերի բովանդակությամբ, այդուհանդերձ մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված դարձվածների բազմազանությունը չունեն: Եթե վերջինիս դեպքում դարձվածները կազմվում են մարմնի գրեթե բոլոր անդամների անվանումներից, ապա ռազմին առնչվողները, թեպետ առաջին հայացքից, թվում է, պետք է նույնպես բազմազան լինեն` պայմանավորված երկերի բովանդակությամբ, սակայն ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ դրանք կազմված են հիմնականում փախուստ, փախստական, ասպատակ, բնաջինջ, աւեր և այլ բառերի միջոցով, իսկ քանակական գերազանցությունն ապահովվում է կամընտիր անդամների շնորհիվ, այսինքն` առաջանում են նորանոր դարձվածներ` այս կամ այն անդամի փոփոխությամբ, որը, ինչպես վերը նշել ենք, ոմանք անվանում են §դարձվածային տարբերակ¦:

Զենքերի անվանումներից բաղադրված դարձվածները խիստ սահմանափակ են. որքան էլ ռազմի նկարագրություններն են մեր ընտրած աղբյուրներում մեծամասնություն կազմում, այնուամենայնիվ, զարմանալի է, որ զենքերի անվանումները ընդամենը մի քանիսն են` սուր, մտրակ, բիր, սուսեր, նիգ, նետ, ընդ որում, դարձվածների ճնշող մեծամասնությունը կազմված է սուր բառով, մնացյալներին առավելագույնը երկու անգամ ենք հանդիպել:

Միտք, մտածողություն արտահայտող դարձվածները բոլոր աղբյուրներում գրեթե նույնն են` կազմված միտ(ք), երբեմն էլ խել(ք) գերադաս անդամներից:

Վիճակ, դրություն արտահայտող դարձվածների խումբը, եթե դնենք համեմատության մեջ շարժում, տեղափոխություն արտահայտող դարձվածների խմբի հետ, ապա կնկատենք, որ եթե վերջիններս կարող են և° ներգործություն, և° կիր արտահայտել, և° չեզոք լինել, ապա վիճակ, դրություն արտահայտողները, որպես կայուն վիճակների արտահայտիչներ, չեզոք են` շնորհիվ իրենց բաղադրիչ  լինել և կալ բայերի, որոնք կիրառության ակնհայտ առավելություն ունեն այլ բայերի նկատմամբ:

Կրոն, հավատալիք, պաշտամունք արտահայտող դարձվածները նույնպես բաղադրիչների բազմազանությամբ աչքի չեն ընկնում. այս դարձվածները բոլոր աղբյուրներում կապված են հատկապես աղոթելու, երկրպագելու, զոհելու (յաշտ առնել) իմաստների հետ` սահմանափակված մոտավորապես տասը դարձվածներով, որոնք հիմնականում կազմված են աղօթք, պաշտօն, երկրպագութիւն բառերով:

Տարածական հարաբերություններ (տեղ, ձև, չափ) արտահայտող դարձվածների խումբը, պայմանավորված իր ընդգրկման լայն շրջանակով, քանակական ակնհայտ առավելություն ունի մյուսների նկատմամբ` առաջին երեք խմբերից հետո: Այս խմբում, իբրև տարածական հարաբերությունների արտահայտիչներ, հանդես են գալիս այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են, դիցուք, մէջ, առաջ(ի), վերայ, վեր  ևն:

Ուտելիքի, ըմպելիքի, կենդանիների անվանումներից կազմված դարձվածների խմբերը ամենաքիչ հանդիպողներն են: Այս դեպքում խումբ անվանումը պայմանական է, քանի որ դրանցում դարձվածներ ներառված լինելու դեպքում դրանց թիվը չի գերազանցում մեկ-երկուսը: Իբրև ըմպելիքի անվանում հանդես եկավ գինի-ն, ուտելիքի` սնունդ-ը, իսկ կենդանիների անվանումներից`ձի-ն, գազան-ը: Ճիշտ է, սնունդ-ը` ուտելիքի և գազան-ը` կենդանու անվանումներ համարել ենք պայմանականորեն` նկատի ունենալով դրանց` ընդհանուր առմամբ մեր առանձնացրած այդ խմբերին իմաստային առնչություն ունենալը:

Դարձվածների կառուցվածքային ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ երկանդամ և եռանդամ դարձվածները քանակական մեծ տարբերություններ չունեն իրարից և մեծամասնություն են կազմում քառանդամ, հնգանդամ, վեցանդամ դարձվածների նկատմամբ: Յոթանդամ ընդամենը մեկ դարձված ի հայտ բերվեց Ագաթանագեղոսի երկում (զանձն ի մէջ մահուան և կենաց դնել):

2881 դարձվածներից միայն 6-ը ոչ բայական կազմություններ են` սրտի մտօք, ի ճահ, արեան գնոց, ձեռն ի ձեռն, բերան ի բերան, գին արեան:

Նախդիրները, որպես դարձվածների կառուցվածքային բաղադրիչներ, ի հայտ են գալիս հատկապես եռանդամներից սկսած: Երկանդամներում դրանք սովորաբար բացակայում են: Երկանդամների հիմնական կաղապարներն են` գոյական+բայ, ածական+բայ, մակբայ+բայ, բայահիմք+բայ, երբեմն էլ` գոյական+գոյական, բայ+բայ:

Բացի ց նախդրից` մնացածները ակտիվ մասնակցում են դարձվածակերտման գործին. հատկապես ակտիվ են ի և զ նախդիրները:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

 

 

Դարձվածաբանության պատմությունը, թեև խոր արմատներ չունի մեզանում, այդուհանդերձ, հայ լեզվաբանության հեռանկարային նոր զարգացող ուղղություններից է, որովհետև նրա ուսումնասիրության առարկա դարձվածը ոճական նկատառումներով ամենահաճախ հանդես եկող լեզվական միավորներից է հայոց լեզվի զարգացման բոլոր շրջաններում, հատկապես` գրաբարում:

      Դարձված եզրույթին մեզանում առաջին անգամ անդրադարձել է Ա. Այտընյանը` այն նույնացնելով §ոճ¦ հասկացության հետ:

      Ուսումնասիրելով դարձվածի ըմբռնումը նախ լեզվաբանության մեջ ընդհանրապես, ապա գրաբարում` հետյալ եզրակացություններին հանգեցինք`

ա) Ժամանակակից հայ լեզվաբանության մեջ ի սկզբանե շեշտվել է դարձվածի` կայուն կապակցություն, բաղադրիչների վերաիմաստավորումով պատրաստի վերարտադրելի միավոր լինելը, հատկանիշներ, որոնցով այն տարբերվում է մյուս բոլոր կապակցություններից:

բ) Դարձվածի վերաբերմամբ ցայսօր միօրինակ ըմբռնում չկա` կապված նրա լայն և նեղ ըմբռնումների հետ, որը, կարծում ենք, պայմանավորված է դարձվածի` ոչ բազմակողմ քննությամբ (այսօր անվերապահորեն ընդունում են հարյուրամյակներ առաջ այս կամ այն լեզվաբանի դիտարկումներն ու եզրահանգումները): Հուսով ենք` ժամանակի ընթացքում կպարզվի, որ դարձվածի նկատմամբ լայն ըմբռնումը նույնն է, զորօրինակ, ինչ գոյականաբար գործածված ամեն բառ գոյական անվանելը:

գ) Դարձվածի նկատմամբ երկդիմի մոտեցումը միայն մեր լեզվաբանության առանձնահատկությունը չէ, այլ ծնունդ է ռուս լեզվաբան Վ. Վ. Վինոգրադովի կատարած դասակարգման` ըստ դարձվածի բաղադրիչների սերտության աստիճանի: Դարձվածային սերտաճումներ, միասնություններ և կապակցություններ տարբերակումը, մեր կարծիքով, խառնափնթոր հիմք դարձավ դարձվածի և սովորական հարադրավոր կապակցության, դարձվածի և իբրև դարձված գիտակցվող նախադասության կամ §դարձվածային նախադասության¦ տարանջատման համար նախ ռուս, ապա հայ լեզվաբանության մեջ: Մեզանում դարձվածաբանության հարցերի քննությամբ զբաղվել են այնպիսի մեծանուն լեզվաբաններ, ինչպիսիք են Մ. Աբեղյանը, Ս. Մելքոնյանը. Ա. Մուրվալյանը, Վ. Առաքելյանը, Վ. Քոսյանը, Խ. Բադիկյանը և այլք, ռուս լեզվաբանության մեջ` Վ. Վ. Վինոգրադովը, Ն. Մ. Շանսկին, Ս. Գ. Գավրինը, Ա. Մ. Բաբկինը և ուրիշներ:

դ) Դարձվածը լայն առումով ընկալող տեսաբանները, հիմք ընդունելով դարձվածի ժողովրդական ծագումը և փոխաբերական իմաստը, իբրև դարձված են ընկալում նաև ժողովրդական ծագման առածներն ու ասացվածքները, իբրև դարձված ընկալվող նախադասությունները: Մեր խորին համոզմամբ` ժողովրդական ծագումը և փոխաբերական իմաստը բավարար պայմաններ չեն վերոնշյալ միավորները դարձված համարելու, քանզի այդպիսի մոտեցմամբ` ժողովրդական ծագման և փոխաբերական իմաստով ամեն բառ կարելի է դիտել որպես դարձված, որին խանգարող միակ հանգամանքը բառի միաբաղադրիչ լինելն է: Մյուս կողմից չի կարելի մոռանալ, որ դարձվածը բառակապակցություն է, ոչ թե նախադասություն:

Լայն և նեղ ընկալումների խնդրին ամեն անգամ չբախվելու համար, կարծում ենք, ամենաճիշտը չարյաց նվազագույնն ընտրելն է` տարբերակելով §բուն դարձված¦ և §դարձվածային կապակցություն¦ հասկացությունները:

ե) Դարձվածաբանության վիճահարույց հաջորդ հարցը նրա կայուն, թե ազատ միավոր լինելն է: Ժամանակակից հայերենի դարձվածի` կայուն կապակցություն լինելու հանգամանքը ընդունելով ոչ անվերապահորեն, որովհետև, մեր կարծիքով կայունությունը ենթադրում է միաժամանակ ձևի և իմաստի կայունություն, իսկ ժամանակակից հայերենի դարձվածների շարքում շատ են այնպիսիք, որոնք, իմաստի շրջանակում պահպանելով կայունությունը, այդ սկզբունքը խախտում են  ձևի հատվածում. դիցուք` §արյունը խմել¦ և §արյունը ծծել¦ ևն (ձևի կայունությունը չպիտի թույլ տա այսպիսի փոփոխություններ)` մենք մեր առջև, այդուհանդերձ, նպատակ չենք դրել ապացուցելու դա` անմիջապես անցնելով գրաբարի դարձվածի քննությանը` ի հայտ բերելով նրա խիստ ինքնատիպ ու գրավիչ կերտվածքը:

զ) Գրաբարի դարձվածը խիստ տարբերվում է ժամանակակից հայերենի դարձվածից. գրաբարյան դարձվածը նախ և առաջ կայուն կապակցություն չէ, օժտված է բաղադրիչների ազատ շարադասությամբ` պայմանավորված կառուցվածքային հաստատունությամբ, այսինքն` բայական կապակցություն լինելու իրողությամբ: Գրաբարում ունենք, օրինակ, տալ պատերազմ  և պատերազմ տալ, պատասխանի առնել և առնել պատասխանի և նման այլ դարձվածներ, որոնք լավագույն ապացույցն են բաղադրիչների ազատ շարադասության, որ ժամանակակից հայերենի դարձվածը բացառում է: Այսպես, եթե ժամանակակից հայերենում ունենք ձեռք մեկնել, բայց չունենք մեկնել ձեռք կամ գլուխ տալ, բայց ոչ տալ գլուխ, ապա գրաբարում ունենք ինչպես ահափետ առնել, այնպես էլ առնել ահափետ, ձիարձակ լինել և լինել ձիարձակ հավասարազոր դարձվածները:

է) Դարձվածի անկայունության մասին մեր կատարած դիտարկումը առաջադրեց §դարձված¦ և §դարձվածային տարբերակ¦ հասկացությունների տարբերակման պահանջը, որի մասին վերը ակնարկեցինք: Դիցուք, աւար առնել և աւար հարկանել, ալափ առնել և յալափ առնել` մտանել կապակցությունները դիտել իբրև դարձվա՞ծ, թե՞ §դարձվածային տարբերակ¦: Մեր համոզմամբ` աւար հարկանել-ը, յալափ մտանել-ը, որոնք ավելի ուշ են առաջացել, քան աւար առնել-ը և ալափ առնել-ը, ոչ թե §դարձվածային տարբերակներ¦ են, այլ լիարժեք դարձվածներ, քանզի խոսքային իրավիճակին, խոսողին դրանք կարող են ավելի համահունչ լինել, քան դրանց §նախնական տարբերակները¦, այլ կերպ` §բուն¦ դարձվածները:

ը) Գրաբարի դարձվածի անկայունությունն է ապացուցում նաև նրա միջարկելի լինելը` ի տարբերություն ժամանակակից հայերենի անմիջարկելի դարձվածների: Օրինակ` գրաբարում ունենք ինչպես ի սուր մաշել // ի սուր սուսերի մաշել, մարտ դնել // մարտ ընդ ումեք դնել, մարտ տալ // մարտ պատերազմի տալ դարձվածներ: Ժամանակակից հայերենի, օրինակ, աչքդ լույս, ականջին օղ անել և մյուս բոլոր դարձվածները անհնար է միջարկել այլ միավորներով: Ուստի որոշեցինք §դարձվածային տարբերակ¦ եզրույթը, որը մեր ընկալմամբ արհեստածին է, հանել գրաբարի դարձվածի քննության ոլորտից, իսկ դարձվածը այսքանից հետո, բնականաբար, դիտարկել որպես ոչ կայուն կապակցություն` համենայն դեպս ձևի կայունության տեսանկյունից, իսկ դա, մեր համոզմամբ, բավարար հիմք է դարձվածը կայուն կապակցություն չհամարելու ընդհանրապես:

թ) Գրաբարի և ժամանակակից հայերենի դարձվածի միակ ընդհանրությունը բաղադրիչների վերաիմաստավորումն է, սակայն սա գրաբարի դեպքում բացարձակ չէ այնուամենայնիվ, իսկ տվյալ կապակցության` դարձված լինելը ապացուցվում է այսպիսի դեպքերում միայն համատեքստի շնորհիվ:

ժ) Գրաբարի դարձվածում պատկերավորությունը և փոխաբերությունը փոխկապակցված հանգամանքներ են միայն փոխաբերության դիրքերից, որովհետև չկա փոխաբերություն` առանց պատկերավորության, քանի որ փոխաբերությունը արդեն իսկ պատկերավորություն է ստեղծում, բայց կա պատկերավորություն` առանց փոխաբերության: Դիցուք`ի խաչ հանել նշանակում է խաչ բարձրացնել, խաչել, այսինքն` փոխաբերություն  չունենք, փոխարենը ունենք պատկերավորություն` դրսևորված նախդրի շնորհիվ, և իզուր են շատերը պնդում, թե պատկերավորությունը պայմանավորված է փոխաբերական իմաստով: Ըստ մեզ, դա պարտադիր չէ, քանի որ այդպես մտածողները նկատի են ունենում միայն իմաստի պատկերավորությունը` զանց առնելով ձևի պատկերավորությունը: Հետևաբար կարող ենք ասել, որ նախդիրը պատկերավորության արտահայտման միջոցներից է` ի թիվս այլոց:

ժա) Գրաբարի դարձվածի մեջ պետք է շեշտել առաջին հերթին պատկերավորությունը, ոչ թե փոխաբերությունը, ընդ որում չի կարելի մոռանալ դարձվածների` ժողովրդական լեզվամտածողության արդյունք լինելու փաստը. ժողովրդի խոսքը հասարակ է ու ազատ, նա խոսելիս չի մտածում փոխաբերական իմաստ արտահայտելու մասին, այլ հաճախ փորձում է պատկերավոր միտք արտահայտել, որի շնորհիվ էլ հաճախ երկրորդաբար հանգում է փոխաբերության:

ժբ) Ժամանակակից հայերենի դարձվածը, գրեթե առանց բացառության, երկու և ավելի բառերի կայուն, անմիջարկելի, փոխաբերական իմաստ և պատկերավոր գաղափար արտահայտող կապակցություն է, որի բաղադրիչները հանդես են գալիս վերաիմաստավորված, մինչդեռ գրաբարի դարձվածը երկու և ավելի բառերի ոչ կայուն, միջարկելի և բաղադրիչների ազատ շարադասությամբ պատկերավոր գաղափար արտահայտող կապակցություն է:

ժգ) Գրաբարի դարձվածաբանության մյուս էական հարցը վերաբերում է նախդրին. նախդիրը դարձվածի արդյոք ինքուրույն բաղադրիչ է, թե ոչ: Մեր համոզմամբ այս հարցադրումը նույնիսկ ավելորդ է, քանի որ վստահ ենք, որ նախդիրը դարձվածի ինքնուրույն բաղադրիչ է: Դրա ապացույցը մեր նշած հետևյալ հիմնավորումներն են` 1.Նախդրավոր դարձվածների հսկայական քանակը գրաբարում ցույց է տալիս նախդիրների` դարձվածակերտման գործում ունեցած աննախադեպ հզոր դերը, հատկապես որ նախդիրների գործածությունը դարձվածների կառուցման ընթացքում ինքնանպատակ չէ և բխում է հոլովական իմաստի արտահայտման պահանջից, ուստի նախդրի դերի անտեսումը դարձվածակերտման մեջ հանգեցնում է, բնականաբար, դարձվածի իմաստի աղճատման: Բացի դրանից` նախդիրները ինքնակա բաղադրիչներ չդիտելը աղավաղում է դարձվածների` կառուցվածքային սկզբունքով կատարված դասակարգման (կաղապարային դասակարգում) ընդհանուր պատկերը` խառնաշփոթ ստեղծելով երկանդամ, եռանդամ, քառանդամ և կառուցվածքային մյուս խմբերի միջև: Նույնիսկ առաջին հայացքից տարօրինակ և ճշմարտանման չէ երկանդամ դարձվածներ համարել և° աղօթս մատուցանել-ը, և° յաղօթս կալ-ը կամ ակնկառոյց լինել-ը և ընդ սուր հանել-ը ևն: 2. Նախդիրները §նախդրառու¦ բառից կարող են միջարկված լինել այլ բառերով, դիցուք, ի սուր սուսերի մաշել, ի նոյն միտս կալ, հարկանել ի սուր սուսերի, զմիտս ընդ այլ ինչ տանել ևն: 3. Ռուսերենում և գերմաներենում նույնպես նախդիրները դարձվածի ինքնուրույն բաղադրիչներ են: Օր.`

В своем умет.е. в уме. С иголочки  и т.д.

    Mit dem linken Bein aufgestanden sein, Seit Adams Zeiten (oder Tagen), Auf Biegen und Brechen usw. 4. Նախդիրները տարբեր հոլովաձևերի հետ տարբեր իմաստներ են արտահայտում: Օր.` յապաշխարութիւն դառնալ  և ի սպասու կալ ևն:  Եթե յապաշխարութիւն դառնալ-ում ի-ն ուղղության իմաստի արտահայտիչ է, ապա ի սպասու կալ-ում` ներգոյականի իմաստի արտահայտման բաղադրիչ: 5. Դարձվածներում նախդիրները երբեմն կրկնվում են, որը դարձյալ դրանց ինքնուրույնության մասին է խոսում` ի յանձն առնուլ (Ուռհ, 322), ի յերկիր կործանել (402) ևն: 6. Նախդիրը դարձվածի բաղադրիչ չհամարելու դեպքում §նախդրիվ բառը¦, առանց դարձվածի մյուս բաղադրիչի կամ բաղադրիչների, հաճախ անիմաստ է: Այսպես` ընդ միտ մտանել դարձվածում ընդ միտ + մտանել կառուցվածքային պատկերն ենք ստանում նախդիրը ինքնակա բաղադրիչ չդիտարկելու դեպքում, սակայն, ինչպես տեսնում ենք, ընդ միտ §բաղադրիչը¦, առանց մտանել բաղադրիչի, անիմաստ է, այլ բան է, եթե սույն դարձվածի կառուցվածքը ներկայացնենք ընդ + միտ + մտանել  կաղապարով, որի յուրաքանչյուր բաղադրիչ, առանձին վերցրած, իմաստակիր է: Նույնը վերաբերում է նախդրիվ այն դարձվածներին, որոնցում նախդիրը §նախդրառու բառի¦ հետ որևէ իմաստ չի արտահայտում: Ուստի նախդիրը դարձվածի ինքնակա, լիիրավ բաղադրիչ չհամարելը նույնն է, ինչ  ոչ թանկարժեք քարի հղկվածությամբ ու մեծությամբ տարվելով` փոքր ադամանդն անտեսելը:

ժդ) Տարբերակելով իմաստային10 խումբ` նկատեցինք`

  • ընդգրկման ծավալով ամենամեծ խումբը կազմում են ռազմին առնչվող դարձվածները, հետ այդու` մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված դարձվածների խումբը, ապա շարժում, տեղափոխություն ցույց տվողներինը: Մնացյալ խմբերը դարձվածների բազմազանությամբ և մեծ քանակով աչքի չեն ընկնում: Այդ խմբերն են` միտք, մտածողություն արտահայտող, վիճակ, դրություն ցույց տվող, կրոն, հավատալիք, պաշտամունք արտահայտող դարձվածների խումբ, զենքերի անվանուներից կազմված, տարածական հարաբերություններ արտահայտող, ուտելիքի, ըմպելիքի  և կենդանիների անուններից կազմված դարձվածների խմբեր:
  • Բաղադրիչների բազմազանությամբ առաջին տեղում մարմնամասերի անվանումներից կազմվածներն են, որովհետև մարմնի գրեթե բոլոր անդամների անվանումներից կազմված դարձվածներ ունենք մեր ուսումնասիրած աղբյուրներում: Այս տեսակետից էլ դարձվածների այս խումբը կարելի է առանձին քննության ենթարկել:
  • Յուրաքանչյուր սկզբնաղբյուրի` մարմնամասերի անվանումներից կազմված դարձվածները ներկայացնելով նաև ըստ այնմ, թե մարմնամասի որ անվանումը քանի անգամ է օգտագործվել դարձվածակերտման գործում` ստացանք հետևյալ պատկերը` ամենագործածականը բոլոր երկերում ձեռն բառն է` պայմանավորված, թերևս, դրա` հիմնական բառաֆոնդի միավոր լինելու հանգամանքով, դիցուք`ձեռն յանձին հարկանել, ձերբակալ առնել ևն, իսկ գործածության ամենասակավ դեպքերը վերաբերում են հատկապես կառափն, գուճ, աչք, ճակատ, կրունկ, ունչ բառերին: Օրինակ`կառափնաբեկ առնել, ընդ կրունկն դառնալ, ճակատ տալ ևն: Աչք-ը դարձվածներում հաճախգործածական է ակն ձևով: Յուրաքանչյուր երկի դարձվածների իմաստային խմբերի վիճակագրությունը պատկերը ավելի պարզորոշ է դարձնում:

Դարձվածների իմաստային դասակարգումից անցել ենք դրանց կառուցվածքային դասակարգմանը` դարձյալ վիճակագրական տվյալներով կուռ ու լիարժեք դարձնելով քննության արդյունքը: Այս դեպքում ունենք հետևյալ նկարագիրը`

  • Կառուցվածքային դասակարգումը ենթադրում է երկանդամ, եռանդամ և այլ խմբերի տարբերակում` հիմնված բաղադրիչների քանակի վրա: Այս նախնական դասակարգումից անցել ենք ավելի մանրամասն դասակարգման` տարբերակված դարձվածները ենթարկելով կաղապարային վերլուծության: Վերջինս ավելի հետաքրքիր դարձրեց դարձվածների ուսումնասիրման ընթացքը, քանի որ այս դեպքում, փաստորեն, ստացանք դարձվածների դասակարգման նվազագույն, մեր նպատակի դիրքերից այլևս անտրոհելի մակարդակը` ըստ խոսքի մասերի կապակցվածության հնարավորության ներկայացնելով դարձվածները և փաստորեն ի վերջո ստանալով դարձվածներիկմախքը¦:
  • Երկանդամ դարձվածները սովորաբար կազմված են գոյական, ածական, մակբայ խոսքի մասերից և բայից, իսկ եռանդամներից սկսած` ի հայտ է գալիս պատկերավորման լավագույն և նպաստավոր միջոցներից մեկը` նախդիրը: Օրինակ` ակն ունել, միտ դնել, յանձն առնուլ, զբռամբ ածել, ընդ վայր հաջել, ըստ հրամանաւ անցանել, առ ական դիպենալ ևն:
  • Գործածության հաճախականության տեսանկյունից առաջին տեղում է ի նախդիրը, ապա զ-ն, մնացյալները, բացառությամբ ց-ի, որ դարձվածակերտման գործին ընդհանրապես չի մասնակցում, յամենայն դեպս մեր ուսումնասիրած աղբյուրներում, ոչ այնքան հաճախադեպ են, հատկապես ըստ-ը:
  • Դարձվածների կառուցվածքային քննությունը ցույց տվեց նաև, որ 2881 դարձվածները, բացառությամբ ընդամենը 6-ի (սրտի մտօք, ի ճահ, արեան գնոց, ձեռն ի ձեռն, բերան ի բերան, գին արեան), բայական կապակցություններ են:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ

 

ՆՀԲ, Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, Վենետիկ, հ.1,1836, h.2, 1837:

ՄՀԲ, Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009:

ԳԴԲ, Ռ. Ղազարեան, Գրաբարի դարձուածաբանական բառարան, Եր., 2012:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Սկզբնաղբյուրներ

  1. Ագաթանգեղոս, Պատմութիւն հայոց, Եր., 1983:
  2. Փ. Բուզանդ, Պատմություն հայոց, Եր.,1987:
  3. Եղիշե, Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին, Եր., 1989:
  4. Մ. Խորենացի, Պատմություն հայոց, Եր., 1981:
  5. Ղ. Փարպեցի, Պատմություն հայոց, Եր., 1982:
  6. Կորիւն,Վարք Մաշտոցի, Եր., 1981:
  7. Ե. Կողբացի, Եղծ աղանդոց, Եր., 1970, http://www.digilib.am/digilib/?menu=&wrk=114&wrpg=0&aupg=0
  8. Ա. Լաստիվերցի, Պատմութիւն, http://khachik-aper.do.am/Aristakes_Lastivyrtsi.pdf
  9. Սեբեոս,Պատմութիւն, Եր., 1977:
  10. Մ. Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, Եր., 1983:
  11. Մ. Ուռհայեցի, Ժամանակագրութիւն, Եր., 1991:
  12. Կ. Գանձակեցի, Պատմութիւն հայոց, Եր., 1961:

Բառարաններ

  1. Ռ. Ղազարեան, Գրաբար դարձուածաբանական բառարան, Եր., 2012:
  2. Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, Վենետիկ, հ.1,1836, h.2, 1837:
  3. Առձեռն բառարան Հայկազնեան լեզուի, Վենետիկ, 1865:
  4. Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009:
  5. Ստ. Մալխասյան, Հայերէն բացատրական բառարան, Եր., 2010:
  6. Լ. Հովհաննիսյան, Գրաբարի բառարան (Նոր Հայկազեան բառարանում չվկայված բառեր), Եր., 2010:
  7. Խ. Բադիկյան, Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան, Եր., 2002:

 

  1. 1. Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Եր.,1987:
  2. 2. Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Եր., 1987:
  3. 3. Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, Եր., 2005:
  4. 4. Լ. Եզեկյան, Ոճագիտություն, Եր., 2007:
  5. 5. Ա. Մուրվալյան, Հայերենի դարձվածաբանություն և բայակազմություն, Եր., 1959:
  6. 6. Ս. Մելքոնյան, Ակնարկներ հայոց լեզվի ոճաբանության, Եր., 1984:
  7. 7. Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965:
  8. 8. Վ. Առաքելյան, Ավ. Իսահակյանի պոեզիայի բառապաշարի ոճաբանական առանձնահատկությունները, Եր., 1954:
  9. 9. Խ. Բադիկյան, Ժամանակակից հայերենի դարձվածային միավորները, Եր., 1986:
  10. 10. Գ. Մանուկյան, Գրաբարի նախդիրները և նրանց գործածությունը հայ պատմագրական երկերում ( V-XI դարեր ), Եր., 2002:
  11. 11. Մ. Աբեղյան, Գրաբարի քերականություն, Եր., 1936:
  12. 12. Վ. Քոսյան, Գրաբարի բառակապակցությունները, Եր., 1980:

 

[1] Այտընյան Ա., Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն  լեզվի, Եր,, 1987, էջ 317:

[2] Պետրոսյան Հ., Հայերենագիտական բառարան, Եր., 1987, էջ 175:

[3] Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, Եր., 2005, էջ 91:

[4] Եզեկյան Լ., Ոճագիտություն, Եր., 2007, էջ 178:

[5] Բադիկյան Խ., Ժամանակակից հայերենի դարձվածային միավորները, Եր., 1986, էջ 6:

[6] Մուրվալյան Ա., Հայերենի դարձվածաբանություն և բայակազմություն, Եր., 1959, էջ 5:

[7] Մելքոնյան Ս., Ակնարկներ հայոց լեզվի ոճաբանության, Եր., 1984, էջ 187:

[8] Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965, էջ 151:

[9]  Առաքելյան Վ., Ավ. Իսահակյանի պոեզիայի բառապաշարի ոճաբանական առանձնահատկությունները, Եր., 1954, էջ 109:

[10]  Հմմտ. Բադիկյան Խ., նշվ. աշխ., էջ 5-25:

[11] Մանուկյան Գ., Գրաբարի նախդիրները և նրանց գործածությունը հայ պատմագրական երկերում ( V-XI դարեր ), Եր., 2002, էջ 3:

[12]  Աբեղյան Մ., Գրաբարի քերականություն, Եր., 1936, էջ 169:

[13] Քոսյան Վ., Գրաբարի բառակապակցությունները, Եր., 1980, էջ 165:

Advertisements
ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ · Ադոնց

Դիցանունների ադոնցյան վերլուծությունը

Հին հայոց աշխարհայացքն ուսումնասիրած Ն. Ադոնցը խորին հետևողականությամբ քննում է հին հայոց դիցարանի մի քանի աստվածների անուններ, որոնց վերլուծությունը մեզ հանգեցրեց այն տեսակետին, որ անվանադրման գործընթացի մեկնաբանումը չպետք է եզրագծել նախնական անվանադիրներով, որոնք անուններ են տվել երևույթներին, ընդ որում խոսքը միայն երևույթների մասին չէ, այլև մարդկանց, քանի որ պատահական չէր Կալիպոս-ի օրինակը` Արիստոտելի կողմից բերված, որից հետո էլ ավանդաբար այդ անունները տրվել են մարդկանց և իրերին: Դիցանունների քննությունը, ինչպես ստորև կտեսնենք, մեկ անգամ ևս հավաստում է ֆյուսեյի տեսության ճշմարիտ լինելը, ըստ այդմ՝ անունները տրվում են իրերին ըստ բնության: Մեր համոզմամբ՝ չպետք է անվանադրման խնդրի քննության հարցում պատնեշ դնել իրերի և անձանց անունների միջև, որովհետև ի սկզբանե անուններ տրվել են իրերին, հետ այդու միայն՝ անձերին, այսպիսով, հասարակ անունները դարձել են հատկանուններ, ուստի կարծում ենք՝ այնքան էլ ճիշտ չէ նման սահմանազատումը:
Continue reading “Դիցանունների ադոնցյան վերլուծությունը”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ · Հայոց լեզու

Մեսրոպ Մաշտոցի վարքագրությունը և հայոց գրերի գյուտը`նոր լույսի տակ՝ Նիկողայոս Ադոնցի հետազոտությամբ

Ադոնց հայագետի ուշադրությունից չէր կարող վրիպել հայոց լեզվի պատմության այնպիսի կարևորագույն մի խնդիր, ինչպիսին Մաշտոցի կողմից հայոց գրերի ստեղծման հանգամանքների բացահայտումն էր: Մաշտոցի, նրա աջակիցների և աշակերտների մասին առկա հայկական աղբյուրները Ադոնցը փորձեց լրացնել օտար աղբյուրների նյութերով` համոզված, որ միայն այս ձևով հնարավոր է վերականգնել հայոց գրերի ստեղծման իրական պատմությունը:

Հայագիտության ջահակիր «Հանդէս ամսօրեայ»-ում 1925 թ. Ադոնցը տպագրում է «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների» հետազոտությունը, որտեղ առաջին անգամ համարձակորեն քննարկում է և՛ հայոց գրերի ստեղծման ժամանակի հարցը, և՛ գրերը ստեղծող սրբացված Մաշտոցի կենսագրության ընդունված տարբերակը, և՛ նրա հանրահայտ կենսագիր Կորյունի մտադրությունների իսկությունը:

Օտար աղբյուրներում վկայված է, որ Մաշտոցը ծանոթ է եղել Նեստորի ուսուցիչ Թեոդորոս Մոպսուեստացու հետ, որին անձամբ խնդրել է  պարսից մոգության դեմ աշխատություն գրել: Այս փաստը հիշատակված է Փոտիոս պատրիարքի հռչակավոր «Գրադարան» աշխատության մեջ: Ադոնցն այս հանգամանքից եզրակացնում է, որ Մաշտոցին աջակցել են ոչ թե ասորի եպիսկոպոսներ Ակակիոսը և Րաբուլասը, ինչպես վկայված է Մաշտոցի կենսագիր Կորյունի երկում, և որոնց գործունեության ժամանակաշրջանների հետ կապված մի շարք հակասություններ կան,  այլ Թ. Մոպսուեստացին, որի հերձվածողական գրվածքները խստորեն դատապարտվել են Եփեսոսի՝ 431 թ. տիեզերական ժողովում:  Կորյունը հասարակ կենսագիր չէր, այլ հոգևոր գործիչ և պետք է զերծ պահեր Մաշտոցին նեստորականության հետ աղերսներից, որոնք արդեն խորշելի էին և անգամ դատապարտելի: Դավանաբանական նկատառումներով՝ հանուն Մաշտոցի սրբացման, Կորյունը խմբագրել է Մաշտոցի ողջ կենսագրությունը:

Ադոնցը հավանական է համարում, որ Մաշտոցը հայոց գրերը հորինած լիներ 4-րդ դարի վերջում Թեոդորոս Մոպսուեստացու գործուն աջակցությամբ:  Թեոդրոս Մոպսուեստացին այդ շրջանի ամենահեղինակավոր և գիտնական եկեղեցական հայրերից մեկն էր, որը հայտնի էր Polyhistor – Բազմավեպ անունով[1]: Այնուհետև Մաշտոցին նորաստեղծ նշանագրերի հնչագրական և գեղագրական պատկերն ամբողջացնելու համար օժանդակել է Կորյունի կողմից ևս հիշատակվող Հռուփանոս, իրականում՝ Ռուփինոս անունով քահանան, որը Մոպսուեստացու աշակերտն էր: Ռուփինոսը  399 թ.  Ասորիքից մեկնել էր Հռոմ և Պելագիոս քահանայի հետ դարձել պելագիական վարդապետության հիմնադիր: Այսինքն, ինչպես իր ուսուցիչը, շեղվել ուղղափառ դավանաբանությունից: Ինչպես գրում է Ադոնցը. «Կորիւնը հասարակ կենսագիր չէ, նա եւ եկեղեցական գործիչ է, եւ իբր այդպիսին պէտք է և իր գրիչը համակերպէր յետ-եփեսոսական տրամադրութեան: Հայոց կապերը Ասորիքի հետ այժմ պիտի խորշելի թուէր»[2]: Իր քննության ավարտին նշանավոր հայագետ և աղբյուրագետ Ադոնցն առավել խիստ բնութագրում է տալիս Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկին՝  իբրև սկզբնաղբյուրի. «Մաշթոցի կենսագիրը շատ հեռու է բաւարարելու այն պահանջներին, որ կարելի է առաջադրել մի աշակերտի, որ գրում է իր ուսուցչի կեանքը: Կորիւնը, որքան ճոռոմաբան, նոյնքան սակաւգէտ է: Գուցէ եւ աւելի գիտէ, քան յայտնում է մեզ: Խոստումնալից յառաջաբանը, ուր ուզում է նաւել «զհամատարած ալեօքն վարդապետական ծովուն», նման է շքեղ մուտքի, որ տանում է մի խեղճ տնակ: Ուստի եւ վերջաբանութիւնը, ուր յայտարարում է, որ «ոչ եթէ ի հին համբաւուց տեղեկացեալ» մատենագրում է, այլ «որոց մեր իսկ ականատես եղեալ», թողնում է բոլորովին հակառակ տպավորութիւն»[3]:

Համադրելով գրերի գյուտի վերաբերյալ օտար և հայոց աղբյուրները՝ hայագետը փորձում է ճշգրտել հայոց գրերի տարեթիվը: Ըստ Ղազար Փարպեցու՝ Վռամշապուհին թագավոր էր կարգել Շապուհ Գ-ն, որն իշխել է 383/4-388/9 թթ., ուստի, եզրակացնում է Ն. Ադոնցը, Մաշտոցի կողմից գրերի գյուտը կատարվել է 4-րդ դարի վերջում, Վռամ Դ-ի թագավորության օրոք՝ 388/9-399 թթ: Ավելի որոշակի, գրերի գյուտը պետք է կատարված լիներ 383-392 թթ. միջև ընկած տասնամյակում:

Բանավիճային հզոր գրչի ծնունդ այս նշանավոր հոդվածաշարում Ադոնցն աղբյուրագիտական հստակ ապացույցներով վկայում է, որ 420-425 թթ. Մաշտոցի այցը Ամիդ, Եդեսիա, Սամոսատ և Մելիտինե, որևէ կապ չուներ և չէր կարող ունենալ գրերի գյուտի հետ: Մանկուց հելլենական դպրությանը քաջածանոթ Մաշտոցը կրթության կարիք չուներ, իսկ եթե գրերի առթիվ մեկնել է նշված քաղաքներ, մանավանդ` Եդեսիա, ապա դա, թերևս եղել է 420 թ.-ից շատ առաջ` 406 թ., և նրան աջակցողների թվում չեն եղել ո՛չ Ակակիոսը, ո՛չ Բաբիլասը` Ռաբուլասը[4]:

Այս առնչությամբ մեջբերենք Հր. Աճառյանի կասկածները, որոնք հաստատում են Ադոնցի պնդումներն այն մասին, որ բազմաթիվ վճռորոշ հատվածներում Կորյունը  խուսափում է ճշգրտությունից և ընդհանուր դատողություններ կատարում. «Կորյունի պատմածից կարելի չէ հասկանալ, թե այս այցելությունը ճանապարհորդակա՞ն էր, թե՞ ուսումնական. ուրիշ խոսքով՝ արդյոք Եդեսիա երթալու համար քարավանը պարտավո՞ր էր անպատճառ Ամիդ  մտնել և այդ պատճառո՞վ գնաց Մեսրոպն Ամիդ քաղաքը, թե՞ նպատակ ուներ նաև Ամիդում խուզարկություններ կատարել գրերի գյուտի առթիվ»[5]: Ի վերջո, Աճառյանը ենթադրում է, թե այցելությունը միայն ճանապարհորդական էր, որովհետև հակառակ պարագայում Կորյունը, որքան էլ համառոտախոս, գոնե մի քանի բառով պիտի հայտներ, որ Մեսրոպի «խուզարկություններն» ապարդյուն անցան:

Ադոնցը հավելում է. «Հավանական է, որ Մաշթոցի այցը ասորի եպիսկոպոսներին, որի մասին պատմում է Կորիւն, կապ ունի հաւատոյ խնդրի հետ եւ մօտ է 430 թուականին: Աչքի է ընկնում մի հանգամանք: Եդեսիայից Մաշթոց իջնում է Սամօսատ, յորում մեծապատիւ իսկ յեպիսկոպոսէն եւ յեկեղեցւոյն «մեծարեալ լինէր»: Զարմանալի է, որ եպիսկոպսի անունը չի տալիս, մինչդեռ յիշում է Ամիդի, Եդեսիայի եւ Մելիտինի եպիսկոպոսներին յանուանէ»[6]:

Հույն և լատին աղբյուրները որոշակիորեն լույս են սփռում այս պատմության վրա: Հույն եկեղեցու պարծանք Փոտ պատրիարքը հիշում է Թեոդորոս Մոպսուեստացու կամ Մամուեստացու գործերից մեկը, որ գրված է եղել մի հայ քորեպիսկոպոսի համար, վերջինիս անունը հնչում է Mastoubios: Ն. Ադոնցը չի վարանում նրան և Մաշտոցին համարել նույն անձը, հետևաբար Μαστούβιος ուղղելի է Μαστούζιος կամ Μαστούτζιος:

«Եթէ Մաշթօց Ամիդում ներկայացել է Ակակին եւ Եդեսիայում՝ Ռաբուլին, այդ կարող էր լինել 420-ից ոչ յառաջ եւ ոչ ուշ քան 435: Եւ եթէ իրաւ այդ ճանապարհորդութեան հետ է կապուած տառերի գիւտը, ակներեւ է, որ նա չէր կարող տեղի ունենալ Յազկերտի ութերորդ տարին-ժամանակական անհեթեթութիւն»[7]:

Ադոնցը գրում է, որ օտար աղբյուրներից հայտնի է, թե Ակակիոսը Ամիդի եպիսկոպոսն էր մոտավորապես 419-420 թթ.-ից սկսած, իսկ Բաբիլասի մասի նշվում է, որ վերջինս ոչ այլ ոք է, քան Եդեսիայի հռչակավոր Ռաբուլ(աս) եպիսկոպոսը, հետևաբար  Բաբիլաս-ը Ռաբիլաս-ն է, որը եպիսկոպոս էր 421-435 թթ.:

Ադոնցը գրում է. «Արդ ով, եթէ ոչ Ռաբուլ եւ Ակակ, պէտք է գիտենային, որ Թէոդորը գրագրութիւն է ունեցել հայ լուսաւորութեան հօր հռչակաւոր Մաշթոցի հետ: Թէոդորը մեռած է 428-ին եւ եպիսկոպոս էր 392 թուից, նա ժամանակակից է բառի բուն մտքով Մաշթոցին»[8]: Հետաքրքրական է նաև այն, որ Թէոդորի աշակերտը Ռուփին անունով մի քահանա էր: Ադոնցի համոզմամբ` նա այլ մարդ չէ, քան Հռոփանոսը` գրերի գյուտի պատմությունից մեզ հայտնի: Նա գրում է. «Եթէ Թէոդորի աշակերտը իբրեւ սոսկ գրիչ մասնակցում է գիւտին, հարկաւ, նրա ուսուցիչն աւելի շօշափելի նպաստ պիտի բերած լինէր նոյն խնդրին»[9]:

Հր. Աճառյանը նույնպես անդրադառնում է խնդրահարույց այս hարցին՝ արդյո՞ք Մաշտոցը բարեկամական կապ է ունեցել Թեոդորոս երեցի հետ. «Անտիոքում այն ժամանակ հայտնի էր Թեոդորոս երեցը, որ ձեռնադրվել էր 383 թվականին և մինչև 392 թվականը գործեց նույն քաղաքում: Նույն քաղաքում կար նաև Լիբանիոսը, սոփեստ և ճարտասան, որի հռչակը Անտիոք էր քաշում զանազան աշակերտների, հատկապես Փոքր-Ասիայից… Ի նկատի ունենալով այս հանգամանքները, նաև այն, որ Թեոդորոս Անտիոքացին իր մեկ գիրքը նվիրել է Մեսրոպին կամ գրել է նրա խնդիրքով, պետք է հետևցնել, թե Մեսրոպը մի ժամանակ բարեկամական հարաբերության մեջ ապրել է Թեոդորոս երեցի հետ»[10]: Աճառյանը նկատում է նաև, որ արդի կենսագիրներն ու պատմիչներն են միայն վկայում, որ Մաշտոցն աշակերտել է Մեծն Ներսես կաթողիկոսին, որի մասին չեն վկայում մեր մատենագիրների մեծ մասը, այդ թվում՝ Կորյունը, Փարպեցին, Կարապետ Սասնեցին և այլք: Այս տեղեկությունն առաջին անգամ տալիս է Խորենացին:

Ադոնցի գնահատմամբ` 5-րդ դարի երկրորդ կեսի դավանաբանական պայքարի իրական պատկերը, թվում է, դժբախտաբար անհետ կորել է, խեղաթյուրվել: Պետական իշխանության ճնշմանը հակառակ` նեստորականությունը, թերևս, հաջող օրեր ունեցել է: Օտար աղբյուրների պնդմամբ` ասորի եկեղեցականները հավատացնում էին, որ նեստորականները լուրեր են տարածում, թե հայերը իրենց հավատակից են [11]:

Ըստ Ադոնցի՝ այս խոսքերը քարոզչական նպատակով չափազանցված են և սրանց հավատ ընծայել չի կարելի, բայց և չի կարելի ժխտել, որ ճշմարտությաննշույլ կա այն մտքով, որ մասնակի կղզիներ են եղել: «Յիրաւի, ոչ միայն 424 թուի, այլ եւ 486 թուի նեստորական ժողովներին ներկայ եկեղեցականների թւում պատահում են ներկայացուցիչներ եւ Հայաստանից. առաջնում՝ ոմն Արտաշահր եպիսկոպոս, երկրորդում՝ Մովսէս եպիսկոպոս (Synodicon orientale)»[12]

Ն. Ադոնցի վերհանած փաստերը, ինչպես նաև այլ հայագետների մեկնաբանությունները համադրելով՝ Հ. Մանանդյանը ավելի ուշ զարգացնում է իր տեսությունը, ըստ որի՝ գրերի գյուտը կատարվել է 390-392 թթ.: Ըստ նրա` թեպետ Կորյունի բուն երկում, ինչպես նաև վերջաբանի վերականգնված տարբերակում հայ գրերի գյուտի ժամանակը նշվում է Վռամշապուհ արքայի հինգերորդ կամ վեցերորդ տարին, այդ թվականը պետք  է լիներ Վռամշապուհի հինգերորդ տարվա վերջում` 391-392 թթ.: Բացի դրանից, Հ. Մանանդյանի համոզմաբ, Կորյունի վերականգնված վերջաբանում հայոց դպրության սկիզբը նշվում է Վռամ Դ Կրմանի չորրորդ տարում, այսինքն` դարձյալ 391-392 թթ.: Իսկ ամենաուշագրավը, նրա հաղորդմամբ, այն է, որ, անկախ Կորյունի վկայություններից, Պետական ձեռագրատան № 1495, 8575 և 6644 ձեռագրերի ժամանակագրական բնագրերը նույնպես հայ գրերի գյուտը դնում են 391-392 թթ.: Իբրև ամփոփում` Հ. Մանանդյանը գրում է. «Հայոց դպրության սկիզբը դրվելու է ոչ թե հինգերորդ դարում, ինչպես մինչև այժմ ենթադրվել է գրեթե բոլոր հայագիտական երկերում, այլ չորրորդ դարի վերջերում, այն է` 391-2 թվականին»[13]:

Ն. Ադոնցը ոչ միայն վերանայման է ենթարկել Մաշտոցի կենսագրությունը և գրերի գյուտի հնարավոր ժամանակաշրջանը, այլև փորձել է ստուգաբանել Մաշտոց անունը, որն այն ժամանակ տարբեր մեկնաբանությունների տեղիք էր տվել:

«Հանդէս Ամսօրեայ»-ում Գ. Ֆնտգլյանը, ըստ Ադոնցի, Մաշթոց անունը համեմատել է Մազդակ-ի հետ, որովհետև mazd-ը փոխվում է mašt-ի, ինչպես՝ yazd-ը՝ yašt-ի: Այս համեմատությունը և դրանից ծագող ընդհանրությունը Ադոնցը սխալ է համարում: Ըստ նրա՝ պարսկերեն yazd-ը երբեք չի կարող փոխվել yašt-ի: Առաջինը ծագում է yazatu ձևից, որը ապառնի կրավորական դերբայ է, իսկ yašt-ն առաջացել է անցյալ կրավորական դերբայ yaz-ից: Ադոնցի համոզմամբ, թեև դրանք արմատակից են, սակայն «հնչական փոխանցման կապ չկա դրանց միջև»:

Ըստ գիտնականի՝ այլ ծագում ունի mazd-ը՝ mazd<mand-dha, առաջինը՝ mand, նույնն է, ինչ հուն. μαθ-ειν, սլավ. муд-р, երկրորդը dha-«դնել» արմատն է: D-ն փոխվում է z-ի հաջորդող dh-ից առաջ, և այս փոփոխությունն այլ կարգի է, քան յազդ և յաշտ, ուստի mazd-ը mašt-ի չի կարող փոխարկվել:

Ադոնցը Մաշտոց անվան ելակետը համարում է Մաժդ-ոց ընթերցումը, որ հիշեցնում է անմիջապես Մազդ— արմատը: Նա գրում է. «Իրանական գետնի վերա Մազդ չէ կարող տալ Մաժդ, որովհետև պակասում են հարկավոր պայմանները, օրինակ՝ I կամ r հնչյունը նախընթաց վանկում, որպիսի գրությամբ z փոխվում է ž»[14]:

Ադոնցի մեկնաբանությամբ՝ դա, թերևս, առաջացել է հայերեն —ոց մասնիկի –ց-ի ազդեցությամբ: Նա չի բացառում, որ Մաշտոց և Մաշթոց ձևերի սովորական և հին գրությունից առաջացած լինեն Մաշդոց և Մաժդոց ձևերը՝ արևմտյան բարբառներին բնորոշ արտասանության ազդեցությամբ:

Փաստենք, որ Գ. Ֆնտգլյանը Մեսրոպ անունը Խորենացու «հերյուրանքն» է համարում` նշելով, թե պատմահայրը հմուտ էր անուններ «հերյուրելու» հարցում, և Մեսրոպ անունն էլ ստեղծել է՝ նրան համեմատելով Սերովբի հետ ու ստեղծելով Մար-Սերովբ, որից էլ՝ Մեսրովբ ձևը:

Ադոնցը, իրավացիրեն, մեղք է համարում պատմահոր ուսերին այդպիսի մեղադրանքի բարդումը, և հետևյալ ստուգաբանությունն է առաջադրում՝ «Մեսրոբ Mesrob հաղորդ է իրանական մեծ աստվածության անվան, որ է՝ Միտր: Նա բաղկացած է երկու տարրից՝ *Meh-srob, ուր առաջին մասը՝ *Meh ձևափոխումն է Միտր-ի: Հայտնի է, որ հին Mitra տալիս է Midra, Mihr, Meh, Mer, Mel-, որտեղից և հայերենում Միհր, Մեհ (մեհյան), Մեր (Մերշապուհ), Մհեր, Մլեհ (<պրս. Milād հին Mihrdat-ից), Μελίας…»[15]: Երկրորդ՝ —սրոբ տարրը, ըստ Ադոնցի, նույնն է, ինչ տեսնում ենք Խոսրով անվան մեջ, իսկ srāυα-ն պահպանված է հայերեն փոխառյալ դ-սրով բառում, համապատասխանում է հունարեն κλέος, սլավ. слово բառերին և նշանակում է իսկապես խոսք, գովք (հմմտ. ռուս. слово՝ խոսք և слава՝ փառք): Ըստ այսմ՝ Մեսրոբ<Meh-srōb նշանակում է «Միհր գովող, փառաբանող» կամ «գովեալ ի Միհրէն»: Հունական և սլավոնական հատուկ անունների մեջ ևս, ըստ գիտնականի, ընդունված է այս բառը, ինչպես՝ Ξεμιστο- κλής, Vladislaυ, որտեղ κλής < *Kleues, և slaυ հավասար են –srob, -սրոբին:

Կարծում ենք, դեռևս անհնար է միանշանակ որոշել Մեսրոպ Մաշտոցի անվան ծագումը, քանի որ Մաշտ(թ)ոցը Մազդերի հետ կապելու՝ Ֆնտգլյանի փորձն այնքան էլ հիմնազուրկ չէ, թեև yazd-ը և yašt-ը դերբայական տարբեր ձևեր են, սակայն նրանց միջև իմաստային մեծ պատնեշ չկա, բացի դրանից՝ չի բացառվում, ավելին՝ շատ հավանական է š>z հնչյունական անցումը: Միաժամանակ առավել համոզիչ ու հայեցի ենք համարում արևմտյան արտասանության ազդեցությամբ Մաշդոց և Մաժդոց  տարբերակների առաջացման ադոնցյան տեսակետը:

Ինչ վերաբերում է –ոց-ի ծագմանը, ապա հակված ենք այն դիտելու որպես հայկական –ոց վերջածանց, որը հիմնականում հանդիպում էր տեղանուններում և պատկանելություն էր արտահայտում՝ ծագելով ո հոլովման հոգնակի սեռականի ձևույթից, օրինակ՝ Հայոց, Վայոց, Տայոց և այլն: Կարծում ենք՝ տեղանվանակերտ այդ ածանցը համաբանությամբ անցել է նաև մի քանի անձնանունների, այդ թվում՝ Մաշտոց-ին:

Մեսրոպ անվան համար Ադոնցի ենթադրած նախնական Մեհսրոպ տարբերակի գոյությունը և նրա առնչությունը Միհրի հետ մեզ մասամբ թեական է թվում, բայց և միաժամանակ՝ բավական համոզիչ:

Մաշտոցի վարքագրության հետ կապված՝ ուշագրավ են Կորյունի անձի և անվան վերաբերյալ Ադոնցի վերականգնումերը: Լատին մատենագիր Լիբերատուսը հիշատակում է երկու հայի գործուղումը Կ. Պոլիս՝ Պրոկղ պատրիարքի մոտ, որոնց անուններն են` Ղևոնդեոս և Aberium: Ադոնցի կարծիքով՝ Լիբերատուսի հիշատակած դեսպանությունը նույնն է, ինչ հիշատակում է Կորյունը, և այդ դեսպանությանը նա մասնակցել է անձամբ: Ոչ միայն ժամանակը, այլև Ղևոնդի անունը երաշխավորում են այս վարկածի հավանականությունը: Մնում է մեկնել Կորյուն և Aberium անունների հարաբերությունը: Աղբյուրները, որոնցից օգտվել է Լիբերատուսը, գրված են եղել հունարեն: «Արդ Կորիւն գրուած καυριον նախընթաց  και շաղկապի ազդեցությամբ λεοντιον και κ]αυριον կարող էր դիպուածով կորցնել սկզբի հնչյունը, dittographie թուերով գրչին: Հնագրության տեսակէտից անհնար չէ նաեւ սկզբի ko- կամ kau-ի իբր αυε- թիւր ընթերցումը: Լատինն ուրեմն, կադացել է abe փոխանակ ave< kau-»[16]:

Ամփոփելով՝ նշենք՝

  • Ն. Ադոնցի կողմից գրերի գյուտի պատմության քննության մեկնակետն արդարացված է հայ և օտար աղբյուրների ընձեռած նյութերի հակասական տվյալների զուգադրահամեմատական քննության հանգամանքով:
  • Հայկական աղբյուրներն առեղծվածային լռություն են պահպանում այստեղ բարձրացված հարցերի վերաբերյալ, և Ադոնցն առաջինն է, որ համարձակորեն վեր է հանում Մաշտոցի անձի և գործունեության վերաբերյալ հետաքրքիր մանրամասներ՝ հատկապես Թ. Մոպսուեստացու հետ նրա բարեկամական կապերին առնչվող, որոնք վարպետորեն սքողել են նրա կենսագիր Կորյունը և հաջորդ հայ մատենագիրները:
  • Ն. Ադոնցի եզրահանգումը, թե գրերի գյուտը պետք է կատարված լինի 383-392 թթ. միջև ընկած տասնամյակում, իրոք համոզիչ է, եթե նկատի ունենանք Վռամշապուհ արքայի՝ Շապուհ Գ-ի կողմից 4-րդ դարավերջում թագավոր կարգվելու փաստը:
  • Իր ուսուցչի անձի մասին Կորյունի բերած սուղ տեղեկատվությունը հետևանք է Մ. Մաշտոցի հոգևոր գործունեության «մութ» էջերի, նեստորականների հետ նրա ունեցած սերտ առնչությունների, որոնք այն ժամանակվա պաշտոնական եկեղեցու տեսանկյունից վարկաբեկիչ էին, հենց դրանք էլ փորձում է լուսաբանել Ադոնցը` գրեթե անվարան նշելով, որ Մաշտոցի այցը Ամիդ և Եդեսիա հոգևոր-կրոնական նպատակ էր հետապնդում և որևէ առնչություն չուներ գրերի հետ:
  • Կորյունը միայն հասարակ կենսագիր չէր, այլև ուղղադավան եկեղեցական գործիչ, հետևաբար, ըստ Ադոնցի, պիտի թաքցներ իր ուսուցչի հոգևոր կյանքի նման էջերը:
  • Կորյունի երկի մասին Ադոնցի բացասական կարծիքը անվերապահ կտրուկ և փոքր-ինչ անսովոր է այն առումով, որ Կորյունի վարքագրությանը մեզանում թերևս առաջին անգամ է այդքան խիստ գնահատական տրվել՝ «Կորիւնը, որքան ճոռոմաբան, նոյնքան սակաւգէտ է: Գուցէ եւ աւելի գիտէ, քան յայտնում է մեզ: Խոստումնալից յառաջաբանը, ուր ուզում է նաւել «զհամատարած ալեօքն վարդապետական ծովուն», նման է շքեղ մուտքի, որ տանում է մի խեղճ տնակ…»[17]:
  • Հատկանվանագիտական և ազգագրական մեծ արժեք ունեն Մեսրոպ Մաշտոցի անվան վերաբերյալ Ադոնցի նկատառումները, որոնց համաձայն՝ Մեսրոբ<Meh-srōb նշանակում է «Միհր գովող, փառաբանող» կամ «գովեալ ի Միհրէն», իսկ Մաշտոց անվան ելակետը Մաժդ-ոց ընթերցումն է համարում:

Вануи Багманян

Биография Месропа Маштоца и изобретение алфавита исследованным Николаем Адонцом

Ключевые слова: Н. Адонц, Месроп Маштоц, Корюн, Феодор Мопсуестийский, Несторианство, изобретение алфавита, бография, иностранные источники, биография

Цель данной статьи о личности Месропа Маштоца, о личности арменоведа Н. Адонца, об изобретении армянского алфавита с новой точки зрения, основываясь на иностранных источниках. Ученый впервые смело говорил о связах с Несторянством и о путешествии в Диярбакыр  и в Эдессию, но не в целях изобретении алфавита. С другой стороны есть черезвычайно важные набюдения об ученике Маштоца-о Корюне, написавший его биографию.
Н. Адонц первый, кто строго критикует произведение Корюна, считав информацию недостаточным и скрывающим темные стороны деятельности учителья.

 

Vanuhi Baghmanyan

Mesrop Mashtots’s Hagiography and the Invention of the Armenian Alphabet in Reference with Nokoghayos Adonts’s research

Key words: N. Adonts, Mesrop Mashtots, Koryun, Tedor Mopsuest, nestorianism, Armenian alphabet, hagiography, foreign sources, etymology.

The purpose of this article is to dig out N. Adonts’s novel approach about Mesrop Mashtits’s real personality, activities and the Amenian alphabet based on the information provided by foreign sources. Here it is the first time that the scholar speaks out about Mesrop Mashtots having close concern with nestorianism and his visits to Amid and Edessa which have nothing to do with the invention of the alphabet. On the other hand interesting observations are indicated about Meshrop Mashtots’s apprentice and his bibliographer Koryun. Here Adonts is again the first who criticizes Koryun’s work for the information being very inaccurate and it does not speak about the hidden side of his teacher’s activities.

 

[1] Տե՛ս Ն. Ադոնց, «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների», Հանդէս ամսօրեայ, թիւ 7-8, 1925,  էջ 440-441:

[2]  Նույն տեղը,  էջ 439:

[3] Նույն տեղը,  էջ 328:

[4] Նույն տեղը, էջ 535:

[5] Հր. Աճառյան,  Հայոց գրերը, Եր., 1968, էջ 130-131:

[6] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 536:

[7] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 436:

[8] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 440:

[9] Նույն տեղում, էջ 441:

[10] Հր. Աճառյան,  նշվ. աշխ., էջ 76:

[11] Հմմտ. նույն տեղում, էջ 538:

[12] Նույն տեղում, էջ 538:

[13] Հ. Մանանդյան, Երկեր, Բ, Եր., 1978, էջ 305:

[14] Ն. Ադոնց, Երկեր, Բ, Կորյունի մասին, Եր., 2006, էջ 54:

[15] Նույն տեղում, էջ 57:

[16] Ն. Ադոնց, «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների», Հանդէս ամսօրեայ, էջ 438:

[17] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 328:

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

Ն. Ադոնցը՝ անձնանունների ստուգաբան

image ՎԱՆՈՒՀԻ ԲԱՂՄԱՆՅԱՆ

(ԵՊՀ)

Ն. ԱԴՈՆՑԸ՝ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆ

«Անձնանունները հաճախ ազդում են միջանձնային հարաբերությունների վրա»

Յոխեն Գեբաուեր

Անձնանունները, ըստ գերմանացի լեզվաբանների, «սոցիալական ցուցիչ» են: Օրինակ՝ գրագետ միջին խավը նախընտրում է դասական անձնանունները, որոնք կրոնի, պատմության, գրականության մեջ կամ սեփական տոհմածառում որոշակի դեր ունեն[1]:

Առաջին հանդիպման պահին տպավորությունը ձևավորում են մարդու արտաքին տեսքը և ձայնը, բայց մեծ կարևորություն ունի նաև նրա անունը: Այս գործոնն առկա է բոլոր լեզուներում: Հայոց անձնանվանագիտությունը, սակայն, դեռ պատշաճ խորությամբ չի ուսումնասիրել հայոց բազմադարյա մատենագրության մեջ վկայված անձնանունները՝ թե՛ օտար, թե՛ հայ:

Հայոց անձնանունների քննության հարցում անփոխարինելի է Հր. Աճառյանի դերը: Նրա «Հայոց անձնանունների բառարան»-ն իր տեսակով անգերազանցելի է մեր բառարանագրության և անձնանավանագիտության բնագավառներում: Մեծ հայագետի քննության նյութը 5-15-րդ դդ. հայ մատենագրության մեջ վկայված անձնանուններն են, իսկ 15-18-րդ դարերի աղբյուրներում արձանագրված անձնանուններին նա մասնակի է անդրադարձել:

Անձնանունների հետազոտությամբ զբաղվել է նաև համաշխարհային ճանաչում ունեցող ականավոր հայագետ, ուրարտագետ, արևելագետ Ն. Ադոնցը: Ճիշտ է, նա հիմնականում քննել է օտար անձնանունները, բայց ուսումնասիրության շրջանակում ներառել է նաև հայկական մի քանի անձնանունների ուշագրավ մեկնություններ:

Continue reading “Ն. Ադոնցը՝ անձնանունների ստուգաբան”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

ՀԱՅ-ԾԱԹԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

pers138797324923

Հայ պատմիչները վկայում են ծադ կամ ծաթ անունով ինչ-որ ժողովրդի մասին, որի ծագումը ցայսօր առեղծված է: Ծաթերի առաջացման հանգամանքները և նրանց կապը հայերի հետ իսկապես հետաքրքրական են, որովհետև նրանք որոշ առնչությւոն ունեն հայ եկեղեցու դավանաբանական հոսանքներից մեկի հետ:

Պատմական հակադիր վկայություններ կան ծաթերի՝ հայ լինել-չլինելու հարցի վերաբերյալ: Ըստ դրանցից մի քանիսի՝ ծաթերն առանձին ժողովուրդ են՝ հայերից տարբեր, ըստ այլ վկայությունների՝ ծաթ-ը հայ-քաղկեդոնականների մականունն է:

Ծաթերի մասին առաջին անգամ խոսում է Ուխտանեսը՝ X դ., սակայն, ինչպես ուսումնասիրողներն են փաստում, նրա պատմության՝ ծաթերին նվիրված հատվածը մեզ չի հասել: Ծաթերի մասին տեղեկություններ պահպանվել են միայն հեղինակի ընծայականում, որտեղ նա, դիմելով Ա. Նարեկացուն, որի խնդրանքով գրել է իր աշխատությունը, նշում է, որ վրաց բաժանման պատմությունից հետո պիտի պատմի նաև ծադ կոչվող ազգի մկրտության մասին: Այդ խնդրին հեղինակն անդրադարձել է իր գրքի երրորդ մասում, որը մեզ չի հասել: Ընծայականում նա մասնավորապես գրում է. «Եւ զամենայն կարգել մի ըստ միոջէ ըստ իւրաքանչիւր խորհրդոց: Նախ զթիւ թագաւորաց եւ հայրապետաց մերոց, եւ զբաժանումն Վրաց ի Հայոց միաբանութենէ  եւ յետ այնորիկ զՄկրտութիւն ազգին որ Ծադն կոչի, նաեւ զգաւառս եւ զգեղս գլխաւորս, եւ զքաղաքս եւ զբերդս իւրաքանչիւր գաւառօք որ են յաշխարհին յայնմիկ, որպէս եւ կամք քո հրամայեցին, եւ զվանօրայս հանդերձ վանականօք անուամբ իւրաքանչիւրոց, եւ զանապատս միայնաւորաց…»[1]:

Continue reading “ՀԱՅ-ԾԱԹԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

Ն. ԱԴՈՆՑԻ ԲԱՌԱՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻՑ

2136_900Ն. Ադոնցը բազմակողմանի հետաքրքրությունների տեր մտավորական էր՝ հայագետ բառի ամենալայն իմաստով: Հայոց լեզվի ուսումնասիրության բնագավառում Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում  ստացած հիմնարար գիտելիքները Ն. Ադոնցն ավելի խորացրեց Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետի՝ գրականության և արևելյան լեզուների բաժանմունքի սանսկրիտ-պարսկերեն-հայերեն մասնագիտացված դասընթացներին հետևելիս: Ն. Ադոնցն ազատորեն տիրապետում էր բազմաթիվ լեզուների՝ հունարեն (հին և նոր), լատիներեն, սանսկրիտ, պարսկերեն, թուրքերեն, վրացերեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, իտալերեն և ռուսերեն: Ամենայն խորությամբ տիրապետում էր գրաբարին և միջին հայերենին: Միըստմիոջե անդրադառնանք Ն. Ադոնցին մտահոգած լեզվական մի քանի խնդիրների:  Continue reading “Ն. ԱԴՈՆՑԻ ԲԱՌԱՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻՑ”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

Ն. ԱԴՈՆՑԸ ԵՎ Գ. ՋԱՀՈՒԿՅԱՆԸ՝ ՀԱՅ ՔԵՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐՆԵՐ

 

Հայ քերականագիտության՝ իբրև ինքնուրույն գիտակարգի սկզբնավորումը կապվում է Ն. Ադոնցի անվան հետ, որ 1915 թ. Սանկտ Պետերբուրգում տպագրում է հիմնարար մի աշխատություն՝ «Дионисий Фракийский и его армянские толкователи», որտեղ քննում է Դ. Թրակացու «Քերականական արվեստ»-ի հայերեն թարգմանություն-փոխադրությունը և նրա հայ մեկնիչների գործերը` V-XI դդ. ընդգրկմամբ, թեև պետք է նշել, որ Ն. Ադոնցից առաջ այդ գործում, անշուշտ, անուրանալի է նաև Գ. Ավետիքյանի, Շահան-Ջրպետի վաստակը: Գ. Ջահուկյանի վկայմամբ՝ խորհրդային իշխանության շրջանում քերականական հարցերի քննության որոշ փորձեր կատարվել են Հ. Աճառյանի, Ար. Ղարիբյանի, Գ. Սևակի, Է. Աղայանի, Ս. Ղազարյանի, Ա. Աբրահամյանի և այլոց կողմից, սակայն առավել հիշատակելի է Է. Աղայանի «Հայ լեզվաբանության պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը» աշխատանքը[1]:

Continue reading “Ն. ԱԴՈՆՑԸ ԵՎ Գ. ՋԱՀՈՒԿՅԱՆԸ՝ ՀԱՅ ՔԵՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐՆԵՐ”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ · Ադոնց

Նիկողայոս Ադոնցի կյանքի ուղին

12«Երանի՜ թէ սա գետինը ճեղքուէր և գրքերովս, սեղանովս և աղօտ ճրագով ինձ առնէր իր մէջը, չլսէի այս բոլորը, կարողանայի աշխատիլ հանդարտ սրտով և վերջացնել ծրագրած գործերս»[1]:  Ն. ԱԴՈՆՑ

Ականավոր հայագետ, պատմաբան, բանասեր, բյուզանդագետ Նիկողայոս Ադոնցի հռչակը միջազգային է: Արտերկրի պատմաբանասիրական հանրահայտ երկերում Ն. Ադոնցի անունը և նրա աշխատանքները քաջ հայտնի են, մեջբերվող: Ադոնցը գիտական աշխատանքներ է գրել ռուսերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն: Հայ իրականության մեջ մեծ գիտնականն առավել ճանաչված է պատմությանը վերաբերող իր աշխատանքներով, այնինչ նրա տաղանդը բազմակողմ էր: Հայոց գիտական շրջանակներում երկար ժամանակ նրա մեծածավալ ժառանգության միայն որոշ բեկորներ էին հայտնի, բացի այդ` շատ հարցականներ կային նրա կենսագրության, հատկապես կյանքի վերջին տարիների վերաբերյալ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, Խորհրդային Միության փակ վարագույրները Ադոնցի կյանքի և գիտական ժառանգության շատ դրվագներ անհայտության մեջ էին պահում: Ադոնցի վերածնունդը տեղի ունեցավ անցած դարի վերջին, երբ Պ. Հովհաննիսյանը, ԵՊՀ և ՀՅԴ աջակցությամբ ձեռնամուխ եղավ նրա երկերի հնարավորինս ամբողջական հավաքման և հրատարակության շնորհակալ գործին, որը գլուխ եկավ Գ. Գյուլբենկյանի հիմնադրամի շնորհիվ: Սակայն առ այս պահն էլ մեծավաստակ հայագետի հատկապես լեզվաբանական որոշ գործեր, մասնավորապես՝ բառարանները՝ «Հայերէնի ստուգաբանական բառարան», «Հայերէն արմատական բառարան», «Հայ-վրացերէն բառարան», անտիպ են և գտնվում են ՀՅԴ պահոցներում: Continue reading “Նիկողայոս Ադոնցի կյանքի ուղին”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ
  1. <<Գիրք վաստակոց>> երկի բառապաշարը, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու, 3, Եր., 2012:
  2. Դարձվածները Փ. Բուզանդի <<Պատմութիւն Հայոց>> երկում, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Հայ գրատպության 500-ամյակին և ԵՊՀ ՈՒԳԸ հիմնադրման 65-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողովի հոդվածների ժողովածու, 2, Եր., 2013:
  3. Մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված գրաբարյան դարձվածների պատմական զարգացումը, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու, 1(1), Եր., 2014:
  4. Հայկական հնագույն տեղանունները Ն. Ադոնցի <<Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում>> գրքում, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  5. Ն. Ադոնցի հնչյունաբանական և բառաքերականական դիտարկումները, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  6. Ն. Ադոնցը և Գ. Ջահուկյանը հայ քերականագիտության պատմության հիմնադիրներ, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  7. Հայ-ծաթերի ծագումն ըստ Ն. Ադոնցի, Վեմ (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  8. Տոհմանունների իմաստաբանական դաշտը ըստ Ն. Ադոնցի <<Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում>> գրքի, Երիտասարդ լեզվաբանների հանրապետական 5-րդ գիտաժողովի հոդվածների ժողովածու (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  9. Տորք Անգեղը` Տարկուի հայկական նախատիպ, Կրթությունը և գիտությունը Արցախում (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  10. Ն. Ադոնցի ոդիսականը, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու  (Տպագրության ընթացքի մեջ):
ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ Ն. ԱԴՈՆՑԻ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀՈՒՍՏԻՆԻԱՆՈՍԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ» ԳՐՔՈՒՄ

Ն. Ադոնցի «Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում» մենագրության արժեքը պայմանավորված է հեղինակի կողմից ոչ միայն պատմաբանասիրական վերլուծությունների աննախադեպ մեթոդների ընտրությամբ ու կիրառմամբ, այլև եզրակացությունների կուռ և համընդգրկուն բնույթով: Մինչ Ն. Ադոնցի տեղանվանագիտական վերլուծություններին անցնելը նշենք, որ «Հուստինիանոսի դարաշրջան» ասելով` Ն. Ադոնցը նկատի ունի ոչ միայն Հուստինիանոսի թագավորության տարիները, այլև անտիկ պետականությունից միջնադարյան պետականությանն անցնելու շրջանն ընդհանրապես: Ն. Ադոնցն իր աշխատությունը բաժանել է երեք հիմնական մասերի՝ Արևմտյան Հայաստան, Արևելյան Հայաստան և Նախարարության ծագումը: Continue reading “ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ Ն. ԱԴՈՆՑԻ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀՈՒՍՏԻՆԻԱՆՈՍԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ» ԳՐՔՈՒՄ”