ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ · Ադոնց

Դիցանունների ադոնցյան վերլուծությունը

Հին հայոց աշխարհայացքն ուսումնասիրած Ն. Ադոնցը խորին հետևողականությամբ քննում է հին հայոց դիցարանի մի քանի աստվածների անուններ, որոնց վերլուծությունը մեզ հանգեցրեց այն տեսակետին, որ անվանադրման գործընթացի մեկնաբանումը չպետք է եզրագծել նախնական անվանադիրներով, որոնք անուններ են տվել երևույթներին, ընդ որում խոսքը միայն երևույթների մասին չէ, այլև մարդկանց, քանի որ պատահական չէր Կալիպոս-ի օրինակը` Արիստոտելի կողմից բերված, որից հետո էլ ավանդաբար այդ անունները տրվել են մարդկանց և իրերին: Դիցանունների քննությունը, ինչպես ստորև կտեսնենք, մեկ անգամ ևս հավաստում է ֆյուսեյի տեսության ճշմարիտ լինելը, ըստ այդմ՝ անունները տրվում են իրերին ըստ բնության: Մեր համոզմամբ՝ չպետք է անվանադրման խնդրի քննության հարցում պատնեշ դնել իրերի և անձանց անունների միջև, որովհետև ի սկզբանե անուններ տրվել են իրերին, հետ այդու միայն՝ անձերին, այսպիսով, հասարակ անունները դարձել են հատկանուններ, ուստի կարծում ենք՝ այնքան էլ ճիշտ չէ նման սահմանազատումը:
Շարունակել կարդալ “Դիցանունների ադոնցյան վերլուծությունը”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ · Հայոց լեզու

Մեսրոպ Մաշտոցի վարքագրությունը և հայոց գրերի գյուտը Նիկողայոս Ադոնցի հետազոտությամբ

Ադոնց հայագետի ուշադրությունից չէր կարող վրիպել հայոց լեզվի պատմության այնպիսի կարևորագույն մի խնդիր, ինչպիսին Մաշտոցի կողմից հայոց գրերի ստեղծման հանգամանքների բացահայտումն էր: Մաշտոցի, նրա աջակիցների և աշակերտների մասին առկա հայկական աղբյուրները Ադոնցը փորձեց լրացնել օտար աղբյուրների նյութերով` համոզված, որ միայն այս ձևով հնարավոր է վերականգնել հայոց գրերի ստեղծման իրական պատմությունը:

Հայագիտության ջահակիր «Հանդէս ամսօրեայ»-ում 1925 թ. Ադոնցը տպագրում է «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների» հետազոտությունը, որտեղ առաջին անգամ համարձակորեն քննարկում է և՛ հայոց գրերի ստեղծման ժամանակի հարցը, և՛ գրերը ստեղծող սրբացված Մաշտոցի կենսագրության ընդունված տարբերակը, և՛ նրա հանրահայտ կենսագիր Կորյունի մտադրությունների իսկությունը:

Օտար աղբյուրներում վկայված է, որ Մաշտոցը ծանոթ է եղել Նեստորի ուսուցիչ Թեոդորոս Մոպսուեստացու հետ, որին անձամբ խնդրել է  պարսից մոգության դեմ աշխատություն գրել: Այս փաստը հիշատակված է Փոտիոս պատրիարքի հռչակավոր «Գրադարան» աշխատության մեջ: Ադոնցն այս հանգամանքից եզրակացնում է, որ Մաշտոցին աջակցել են ոչ թե ասորի եպիսկոպոսներ Ակակիոսը և Րաբուլասը, ինչպես վկայված է Մաշտոցի կենսագիր Կորյունի երկում, և որոնց գործունեության ժամանակաշրջանների հետ կապված մի շարք հակասություններ կան,  այլ Թ. Մոպսուեստացին, որի հերձվածողական գրվածքները խստորեն դատապարտվել են Եփեսոսի՝ 431 թ. տիեզերական ժողովում:  Կորյունը հասարակ կենսագիր չէր, այլ հոգևոր գործիչ և պետք է զերծ պահեր Մաշտոցին նեստորականության հետ աղերսներից, որոնք արդեն խորշելի էին և անգամ դատապարտելի: Դավանաբանական նկատառումներով՝ հանուն Մաշտոցի սրբացման, Կորյունը խմբագրել է Մաշտոցի ողջ կենսագրությունը:

Ադոնցը հավանական է համարում, որ Մաշտոցը հայոց գրերը հորինած լիներ 4-րդ դարի վերջում Թեոդորոս Մոպսուեստացու գործուն աջակցությամբ:  Թեոդրոս Մոպսուեստացին այդ շրջանի ամենահեղինակավոր և գիտնական եկեղեցական հայրերից մեկն էր, որը հայտնի էր Polyhistor – Բազմավեպ անունով[1]: Այնուհետև Մաշտոցին նորաստեղծ նշանագրերի հնչագրական և գեղագրական պատկերն ամբողջացնելու համար օժանդակել է Կորյունի կողմից ևս հիշատակվող Հռուփանոս, իրականում՝ Ռուփինոս անունով քահանան, որը Մոպսուեստացու աշակերտն էր: Ռուփինոսը  399 թ.  Ասորիքից մեկնել էր Հռոմ և Պելագիոս քահանայի հետ դարձել պելագիական վարդապետության հիմնադիր: Այսինքն, ինչպես իր ուսուցիչը, շեղվել ուղղափառ դավանաբանությունից: Ինչպես գրում է Ադոնցը. «Կորիւնը հասարակ կենսագիր չէ, նա եւ եկեղեցական գործիչ է, եւ իբր այդպիսին պէտք է և իր գրիչը համակերպէր յետ-եփեսոսական տրամադրութեան: Հայոց կապերը Ասորիքի հետ այժմ պիտի խորշելի թուէր»[2]: Իր քննության ավարտին նշանավոր հայագետ և աղբյուրագետ Ադոնցն առավել խիստ բնութագրում է տալիս Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկին՝  իբրև սկզբնաղբյուրի. «Մաշթոցի կենսագիրը շատ հեռու է բաւարարելու այն պահանջներին, որ կարելի է առաջադրել մի աշակերտի, որ գրում է իր ուսուցչի կեանքը: Կորիւնը, որքան ճոռոմաբան, նոյնքան սակաւգէտ է: Գուցէ եւ աւելի գիտէ, քան յայտնում է մեզ: Խոստումնալից յառաջաբանը, ուր ուզում է նաւել «զհամատարած ալեօքն վարդապետական ծովուն», նման է շքեղ մուտքի, որ տանում է մի խեղճ տնակ: Ուստի եւ վերջաբանութիւնը, ուր յայտարարում է, որ «ոչ եթէ ի հին համբաւուց տեղեկացեալ» մատենագրում է, այլ «որոց մեր իսկ ականատես եղեալ», թողնում է բոլորովին հակառակ տպավորութիւն»[3]:

Համադրելով գրերի գյուտի վերաբերյալ օտար և հայոց աղբյուրները՝ hայագետը փորձում է ճշգրտել հայոց գրերի տարեթիվը: Ըստ Ղազար Փարպեցու՝ Վռամշապուհին թագավոր էր կարգել Շապուհ Գ-ն, որն իշխել է 383/4-388/9 թթ., ուստի, եզրակացնում է Ն. Ադոնցը, Մաշտոցի կողմից գրերի գյուտը կատարվել է 4-րդ դարի վերջում, Վռամ Դ-ի թագավորության օրոք՝ 388/9-399 թթ: Ավելի որոշակի, գրերի գյուտը պետք է կատարված լիներ 383-392 թթ. միջև ընկած տասնամյակում:

Բանավիճային հզոր գրչի ծնունդ այս նշանավոր հոդվածաշարում Ադոնցն աղբյուրագիտական հստակ ապացույցներով վկայում է, որ 420-425 թթ. Մաշտոցի այցը Ամիդ, Եդեսիա, Սամոսատ և Մելիտինե, որևէ կապ չուներ և չէր կարող ունենալ գրերի գյուտի հետ: Մանկուց հելլենական դպրությանը քաջածանոթ Մաշտոցը կրթության կարիք չուներ, իսկ եթե գրերի առթիվ մեկնել է նշված քաղաքներ, մանավանդ` Եդեսիա, ապա դա, թերևս եղել է 420 թ.-ից շատ առաջ` 406 թ., և նրան աջակցողների թվում չեն եղել ո՛չ Ակակիոսը, ո՛չ Բաբիլասը` Ռաբուլասը[4]:

Այս առնչությամբ մեջբերենք Հր. Աճառյանի կասկածները, որոնք հաստատում են Ադոնցի պնդումներն այն մասին, որ բազմաթիվ վճռորոշ հատվածներում Կորյունը  խուսափում է ճշգրտությունից և ընդհանուր դատողություններ կատարում. «Կորյունի պատմածից կարելի չէ հասկանալ, թե այս այցելությունը ճանապարհորդակա՞ն էր, թե՞ ուսումնական. ուրիշ խոսքով՝ արդյոք Եդեսիա երթալու համար քարավանը պարտավո՞ր էր անպատճառ Ամիդ  մտնել և այդ պատճառո՞վ գնաց Մեսրոպն Ամիդ քաղաքը, թե՞ նպատակ ուներ նաև Ամիդում խուզարկություններ կատարել գրերի գյուտի առթիվ»[5]: Ի վերջո, Աճառյանը ենթադրում է, թե այցելությունը միայն ճանապարհորդական էր, որովհետև հակառակ պարագայում Կորյունը, որքան էլ համառոտախոս, գոնե մի քանի բառով պիտի հայտներ, որ Մեսրոպի «խուզարկություններն» ապարդյուն անցան:

Ադոնցը հավելում է. «Հավանական է, որ Մաշթոցի այցը ասորի եպիսկոպոսներին, որի մասին պատմում է Կորիւն, կապ ունի հաւատոյ խնդրի հետ եւ մօտ է 430 թուականին: Աչքի է ընկնում մի հանգամանք: Եդեսիայից Մաշթոց իջնում է Սամօսատ, յորում մեծապատիւ իսկ յեպիսկոպոսէն եւ յեկեղեցւոյն «մեծարեալ լինէր»: Զարմանալի է, որ եպիսկոպսի անունը չի տալիս, մինչդեռ յիշում է Ամիդի, Եդեսիայի եւ Մելիտինի եպիսկոպոսներին յանուանէ»[6]:

Հույն և լատին աղբյուրները որոշակիորեն լույս են սփռում այս պատմության վրա: Հույն եկեղեցու պարծանք Փոտ պատրիարքը հիշում է Թեոդորոս Մոպսուեստացու կամ Մամուեստացու գործերից մեկը, որ գրված է եղել մի հայ քորեպիսկոպոսի համար, վերջինիս անունը հնչում է Mastoubios: Ն. Ադոնցը չի վարանում նրան և Մաշտոցին համարել նույն անձը, հետևաբար Μαστούβιος ուղղելի է Μαστούζιος կամ Μαστούτζιος:

«Եթէ Մաշթօց Ամիդում ներկայացել է Ակակին եւ Եդեսիայում՝ Ռաբուլին, այդ կարող էր լինել 420-ից ոչ յառաջ եւ ոչ ուշ քան 435: Եւ եթէ իրաւ այդ ճանապարհորդութեան հետ է կապուած տառերի գիւտը, ակներեւ է, որ նա չէր կարող տեղի ունենալ Յազկերտի ութերորդ տարին-ժամանակական անհեթեթութիւն»[7]:

Ադոնցը գրում է, որ օտար աղբյուրներից հայտնի է, թե Ակակիոսը Ամիդի եպիսկոպոսն էր մոտավորապես 419-420 թթ.-ից սկսած, իսկ Բաբիլասի մասի նշվում է, որ վերջինս ոչ այլ ոք է, քան Եդեսիայի հռչակավոր Ռաբուլ(աս) եպիսկոպոսը, հետևաբար  Բաբիլաս-ը Ռաբիլաս-ն է, որը եպիսկոպոս էր 421-435 թթ.:

Ադոնցը գրում է. «Արդ ով, եթէ ոչ Ռաբուլ եւ Ակակ, պէտք է գիտենային, որ Թէոդորը գրագրութիւն է ունեցել հայ լուսաւորութեան հօր հռչակաւոր Մաշթոցի հետ: Թէոդորը մեռած է 428-ին եւ եպիսկոպոս էր 392 թուից, նա ժամանակակից է բառի բուն մտքով Մաշթոցին»[8]: Հետաքրքրական է նաև այն, որ Թէոդորի աշակերտը Ռուփին անունով մի քահանա էր: Ադոնցի համոզմամբ` նա այլ մարդ չէ, քան Հռոփանոսը` գրերի գյուտի պատմությունից մեզ հայտնի: Նա գրում է. «Եթէ Թէոդորի աշակերտը իբրեւ սոսկ գրիչ մասնակցում է գիւտին, հարկաւ, նրա ուսուցիչն աւելի շօշափելի նպաստ պիտի բերած լինէր նոյն խնդրին»[9]:

Հր. Աճառյանը նույնպես անդրադառնում է խնդրահարույց այս hարցին՝ արդյո՞ք Մաշտոցը բարեկամական կապ է ունեցել Թեոդորոս երեցի հետ. «Անտիոքում այն ժամանակ հայտնի էր Թեոդորոս երեցը, որ ձեռնադրվել էր 383 թվականին և մինչև 392 թվականը գործեց նույն քաղաքում: Նույն քաղաքում կար նաև Լիբանիոսը, սոփեստ և ճարտասան, որի հռչակը Անտիոք էր քաշում զանազան աշակերտների, հատկապես Փոքր-Ասիայից… Ի նկատի ունենալով այս հանգամանքները, նաև այն, որ Թեոդորոս Անտիոքացին իր մեկ գիրքը նվիրել է Մեսրոպին կամ գրել է նրա խնդիրքով, պետք է հետևցնել, թե Մեսրոպը մի ժամանակ բարեկամական հարաբերության մեջ ապրել է Թեոդորոս երեցի հետ»[10]: Աճառյանը նկատում է նաև, որ արդի կենսագիրներն ու պատմիչներն են միայն վկայում, որ Մաշտոցն աշակերտել է Մեծն Ներսես կաթողիկոսին, որի մասին չեն վկայում մեր մատենագիրների մեծ մասը, այդ թվում՝ Կորյունը, Փարպեցին, Կարապետ Սասնեցին և այլք: Այս տեղեկությունն առաջին անգամ տալիս է Խորենացին:

Ադոնցի գնահատմամբ` 5-րդ դարի երկրորդ կեսի դավանաբանական պայքարի իրական պատկերը, թվում է, դժբախտաբար անհետ կորել է, խեղաթյուրվել: Պետական իշխանության ճնշմանը հակառակ` նեստորականությունը, թերևս, հաջող օրեր ունեցել է: Օտար աղբյուրների պնդմամբ` ասորի եկեղեցականները հավատացնում էին, որ նեստորականները լուրեր են տարածում, թե հայերը իրենց հավատակից են [11]:

Ըստ Ադոնցի՝ այս խոսքերը քարոզչական նպատակով չափազանցված են և սրանց հավատ ընծայել չի կարելի, բայց և չի կարելի ժխտել, որ ճշմարտությաննշույլ կա այն մտքով, որ մասնակի կղզիներ են եղել: «Յիրաւի, ոչ միայն 424 թուի, այլ եւ 486 թուի նեստորական ժողովներին ներկայ եկեղեցականների թւում պատահում են ներկայացուցիչներ եւ Հայաստանից. առաջնում՝ ոմն Արտաշահր եպիսկոպոս, երկրորդում՝ Մովսէս եպիսկոպոս (Synodicon orientale)»[12]

Ն. Ադոնցի վերհանած փաստերը, ինչպես նաև այլ հայագետների մեկնաբանությունները համադրելով՝ Հ. Մանանդյանը ավելի ուշ զարգացնում է իր տեսությունը, ըստ որի՝ գրերի գյուտը կատարվել է 390-392 թթ.: Ըստ նրա` թեպետ Կորյունի բուն երկում, ինչպես նաև վերջաբանի վերականգնված տարբերակում հայ գրերի գյուտի ժամանակը նշվում է Վռամշապուհ արքայի հինգերորդ կամ վեցերորդ տարին, այդ թվականը պետք  է լիներ Վռամշապուհի հինգերորդ տարվա վերջում` 391-392 թթ.: Բացի դրանից, Հ. Մանանդյանի համոզմաբ, Կորյունի վերականգնված վերջաբանում հայոց դպրության սկիզբը նշվում է Վռամ Դ Կրմանի չորրորդ տարում, այսինքն` դարձյալ 391-392 թթ.: Իսկ ամենաուշագրավը, նրա հաղորդմամբ, այն է, որ, անկախ Կորյունի վկայություններից, Պետական ձեռագրատան № 1495, 8575 և 6644 ձեռագրերի ժամանակագրական բնագրերը նույնպես հայ գրերի գյուտը դնում են 391-392 թթ.: Իբրև ամփոփում` Հ. Մանանդյանը գրում է. «Հայոց դպրության սկիզբը դրվելու է ոչ թե հինգերորդ դարում, ինչպես մինչև այժմ ենթադրվել է գրեթե բոլոր հայագիտական երկերում, այլ չորրորդ դարի վերջերում, այն է` 391-2 թվականին»[13]:

Ն. Ադոնցը ոչ միայն վերանայման է ենթարկել Մաշտոցի կենսագրությունը և գրերի գյուտի հնարավոր ժամանակաշրջանը, այլև փորձել է ստուգաբանել Մաշտոց անունը, որն այն ժամանակ տարբեր մեկնաբանությունների տեղիք էր տվել:

«Հանդէս Ամսօրեայ»-ում Գ. Ֆնտգլյանը, ըստ Ադոնցի, Մաշթոց անունը համեմատել է Մազդակ-ի հետ, որովհետև mazd-ը փոխվում է mašt-ի, ինչպես՝ yazd-ը՝ yašt-ի: Այս համեմատությունը և դրանից ծագող ընդհանրությունը Ադոնցը սխալ է համարում: Ըստ նրա՝ պարսկերեն yazd-ը երբեք չի կարող փոխվել yašt-ի: Առաջինը ծագում է yazatu ձևից, որը ապառնի կրավորական դերբայ է, իսկ yašt-ն առաջացել է անցյալ կրավորական դերբայ yaz-ից: Ադոնցի համոզմամբ, թեև դրանք արմատակից են, սակայն «հնչական փոխանցման կապ չկա դրանց միջև»:

Ըստ գիտնականի՝ այլ ծագում ունի mazd-ը՝ mazd<mand-dha, առաջինը՝ mand, նույնն է, ինչ հուն. μαθ-ειν, սլավ. муд-р, երկրորդը dha-«դնել» արմատն է: D-ն փոխվում է z-ի հաջորդող dh-ից առաջ, և այս փոփոխությունն այլ կարգի է, քան յազդ և յաշտ, ուստի mazd-ը mašt-ի չի կարող փոխարկվել:

Ադոնցը Մաշտոց անվան ելակետը համարում է Մաժդ-ոց ընթերցումը, որ հիշեցնում է անմիջապես Մազդ— արմատը: Նա գրում է. «Իրանական գետնի վերա Մազդ չէ կարող տալ Մաժդ, որովհետև պակասում են հարկավոր պայմանները, օրինակ՝ I կամ r հնչյունը նախընթաց վանկում, որպիսի գրությամբ z փոխվում է ž»[14]:

Ադոնցի մեկնաբանությամբ՝ դա, թերևս, առաջացել է հայերեն —ոց մասնիկի –ց-ի ազդեցությամբ: Նա չի բացառում, որ Մաշտոց և Մաշթոց ձևերի սովորական և հին գրությունից առաջացած լինեն Մաշդոց և Մաժդոց ձևերը՝ արևմտյան բարբառներին բնորոշ արտասանության ազդեցությամբ:

Փաստենք, որ Գ. Ֆնտգլյանը Մեսրոպ անունը Խորենացու «հերյուրանքն» է համարում` նշելով, թե պատմահայրը հմուտ էր անուններ «հերյուրելու» հարցում, և Մեսրոպ անունն էլ ստեղծել է՝ նրան համեմատելով Սերովբի հետ ու ստեղծելով Մար-Սերովբ, որից էլ՝ Մեսրովբ ձևը:

Ադոնցը, իրավացիրեն, մեղք է համարում պատմահոր ուսերին այդպիսի մեղադրանքի բարդումը, և հետևյալ ստուգաբանությունն է առաջադրում՝ «Մեսրոբ Mesrob հաղորդ է իրանական մեծ աստվածության անվան, որ է՝ Միտր: Նա բաղկացած է երկու տարրից՝ *Meh-srob, ուր առաջին մասը՝ *Meh ձևափոխումն է Միտր-ի: Հայտնի է, որ հին Mitra տալիս է Midra, Mihr, Meh, Mer, Mel-, որտեղից և հայերենում Միհր, Մեհ (մեհյան), Մեր (Մերշապուհ), Մհեր, Մլեհ (<պրս. Milād հին Mihrdat-ից), Μελίας…»[15]: Երկրորդ՝ —սրոբ տարրը, ըստ Ադոնցի, նույնն է, ինչ տեսնում ենք Խոսրով անվան մեջ, իսկ srāυα-ն պահպանված է հայերեն փոխառյալ դ-սրով բառում, համապատասխանում է հունարեն κλέος, սլավ. слово բառերին և նշանակում է իսկապես խոսք, գովք (հմմտ. ռուս. слово՝ խոսք և слава՝ փառք): Ըստ այսմ՝ Մեսրոբ<Meh-srōb նշանակում է «Միհր գովող, փառաբանող» կամ «գովեալ ի Միհրէն»: Հունական և սլավոնական հատուկ անունների մեջ ևս, ըստ գիտնականի, ընդունված է այս բառը, ինչպես՝ Ξεμιστο- κλής, Vladislaυ, որտեղ κλής < *Kleues, և slaυ հավասար են –srob, -սրոբին:

Կարծում ենք, դեռևս անհնար է միանշանակ որոշել Մեսրոպ Մաշտոցի անվան ծագումը, քանի որ Մաշտ(թ)ոցը Մազդերի հետ կապելու՝ Ֆնտգլյանի փորձն այնքան էլ հիմնազուրկ չէ, թեև yazd-ը և yašt-ը դերբայական տարբեր ձևեր են, սակայն նրանց միջև իմաստային մեծ պատնեշ չկա, բացի դրանից՝ չի բացառվում, ավելին՝ շատ հավանական է š>z հնչյունական անցումը: Միաժամանակ առավել համոզիչ ու հայեցի ենք համարում արևմտյան արտասանության ազդեցությամբ Մաշդոց և Մաժդոց  տարբերակների առաջացման ադոնցյան տեսակետը:

Ինչ վերաբերում է –ոց-ի ծագմանը, ապա հակված ենք այն դիտելու որպես հայկական –ոց վերջածանց, որը հիմնականում հանդիպում էր տեղանուններում և պատկանելություն էր արտահայտում՝ ծագելով ո հոլովման հոգնակի սեռականի ձևույթից, օրինակ՝ Հայոց, Վայոց, Տայոց և այլն: Կարծում ենք՝ տեղանվանակերտ այդ ածանցը համաբանությամբ անցել է նաև մի քանի անձնանունների, այդ թվում՝ Մաշտոց-ին:

Մեսրոպ անվան համար Ադոնցի ենթադրած նախնական Մեհսրոպ տարբերակի գոյությունը և նրա առնչությունը Միհրի հետ մեզ մասամբ թեական է թվում, բայց և միաժամանակ՝ բավական համոզիչ:

Մաշտոցի վարքագրության հետ կապված՝ ուշագրավ են Կորյունի անձի և անվան վերաբերյալ Ադոնցի վերականգնումերը: Լատին մատենագիր Լիբերատուսը հիշատակում է երկու հայի գործուղումը Կ. Պոլիս՝ Պրոկղ պատրիարքի մոտ, որոնց անուններն են` Ղևոնդեոս և Aberium: Ադոնցի կարծիքով՝ Լիբերատուսի հիշատակած դեսպանությունը նույնն է, ինչ հիշատակում է Կորյունը, և այդ դեսպանությանը նա մասնակցել է անձամբ: Ոչ միայն ժամանակը, այլև Ղևոնդի անունը երաշխավորում են այս վարկածի հավանականությունը: Մնում է մեկնել Կորյուն և Aberium անունների հարաբերությունը: Աղբյուրները, որոնցից օգտվել է Լիբերատուսը, գրված են եղել հունարեն: «Արդ Կորիւն գրուած καυριον նախընթաց  και շաղկապի ազդեցությամբ λεοντιον και κ]αυριον կարող էր դիպուածով կորցնել սկզբի հնչյունը, dittographie թուերով գրչին: Հնագրության տեսակէտից անհնար չէ նաեւ սկզբի ko- կամ kau-ի իբր αυε- թիւր ընթերցումը: Լատինն ուրեմն, կադացել է abe փոխանակ ave< kau-»[16]:

Ամփոփելով՝ նշենք՝

  • Ն. Ադոնցի կողմից գրերի գյուտի պատմության քննության մեկնակետն արդարացված է հայ և օտար աղբյուրների ընձեռած նյութերի հակասական տվյալների զուգադրահամեմատական քննության հանգամանքով:
  • Հայկական աղբյուրներն առեղծվածային լռություն են պահպանում այստեղ բարձրացված հարցերի վերաբերյալ, և Ադոնցն առաջինն է, որ համարձակորեն վեր է հանում Մաշտոցի անձի և գործունեության վերաբերյալ հետաքրքիր մանրամասներ՝ հատկապես Թ. Մոպսուեստացու հետ նրա բարեկամական կապերին առնչվող, որոնք վարպետորեն սքողել են նրա կենսագիր Կորյունը և հաջորդ հայ մատենագիրները:
  • Ն. Ադոնցի եզրահանգումը, թե գրերի գյուտը պետք է կատարված լինի 383-392 թթ. միջև ընկած տասնամյակում, իրոք համոզիչ է, եթե նկատի ունենանք Վռամշապուհ արքայի՝ Շապուհ Գ-ի կողմից 4-րդ դարավերջում թագավոր կարգվելու փաստը:
  • Իր ուսուցչի անձի մասին Կորյունի բերած սուղ տեղեկատվությունը հետևանք է Մ. Մաշտոցի հոգևոր գործունեության «մութ» էջերի, նեստորականների հետ նրա ունեցած սերտ առնչությունների, որոնք այն ժամանակվա պաշտոնական եկեղեցու տեսանկյունից վարկաբեկիչ էին, հենց դրանք էլ փորձում է լուսաբանել Ադոնցը` գրեթե անվարան նշելով, որ Մաշտոցի այցը Ամիդ և Եդեսիա հոգևոր-կրոնական նպատակ էր հետապնդում և որևէ առնչություն չուներ գրերի հետ:
  • Կորյունը միայն հասարակ կենսագիր չէր, այլև ուղղադավան եկեղեցական գործիչ, հետևաբար, ըստ Ադոնցի, պիտի թաքցներ իր ուսուցչի հոգևոր կյանքի նման էջերը:
  • Կորյունի երկի մասին Ադոնցի բացասական կարծիքը անվերապահ կտրուկ և փոքր-ինչ անսովոր է այն առումով, որ Կորյունի վարքագրությանը մեզանում թերևս առաջին անգամ է այդքան խիստ գնահատական տրվել՝ «Կորիւնը, որքան ճոռոմաբան, նոյնքան սակաւգէտ է: Գուցէ եւ աւելի գիտէ, քան յայտնում է մեզ: Խոստումնալից յառաջաբանը, ուր ուզում է նաւել «զհամատարած ալեօքն վարդապետական ծովուն», նման է շքեղ մուտքի, որ տանում է մի խեղճ տնակ…»[17]:
  • Հատկանվանագիտական և ազգագրական մեծ արժեք ունեն Մեսրոպ Մաշտոցի անվան վերաբերյալ Ադոնցի նկատառումները, որոնց համաձայն՝ Մեսրոբ<Meh-srōb նշանակում է «Միհր գովող, փառաբանող» կամ «գովեալ ի Միհրէն», իսկ Մաշտոց անվան ելակետը Մաժդ-ոց ընթերցումն է համարում:

Вануи Багманян

Биография Месропа Маштоца и изобретение алфавита исследованным Николаем Адонцом

Ключевые слова: Н. Адонц, Месроп Маштоц, Корюн, Феодор Мопсуестийский, Несторианство, изобретение алфавита, бография, иностранные источники, биография

Цель данной статьи о личности Месропа Маштоца, о личности арменоведа Н. Адонца, об изобретении армянского алфавита с новой точки зрения, основываясь на иностранных источниках. Ученый впервые смело говорил о связах с Несторянством и о путешествии в Диярбакыр  и в Эдессию, но не в целях изобретении алфавита. С другой стороны есть черезвычайно важные набюдения об ученике Маштоца-о Корюне, написавший его биографию.
Н. Адонц первый, кто строго критикует произведение Корюна, считав информацию недостаточным и скрывающим темные стороны деятельности учителья.

 

Vanuhi Baghmanyan

Mesrop Mashtots’s Hagiography and the Invention of the Armenian Alphabet in Reference with Nokoghayos Adonts’s research

Key words: N. Adonts, Mesrop Mashtots, Koryun, Tedor Mopsuest, nestorianism, Armenian alphabet, hagiography, foreign sources, etymology.

The purpose of this article is to dig out N. Adonts’s novel approach about Mesrop Mashtits’s real personality, activities and the Amenian alphabet based on the information provided by foreign sources. Here it is the first time that the scholar speaks out about Mesrop Mashtots having close concern with nestorianism and his visits to Amid and Edessa which have nothing to do with the invention of the alphabet. On the other hand interesting observations are indicated about Meshrop Mashtots’s apprentice and his bibliographer Koryun. Here Adonts is again the first who criticizes Koryun’s work for the information being very inaccurate and it does not speak about the hidden side of his teacher’s activities.

 

[1] Տե՛ս Ն. Ադոնց, «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների», Հանդէս ամսօրեայ, թիւ 7-8, 1925,  էջ 440-441:

[2]  Նույն տեղը,  էջ 439:

[3] Նույն տեղը,  էջ 328:

[4] Նույն տեղը, էջ 535:

[5] Հր. Աճառյան,  Հայոց գրերը, Եր., 1968, էջ 130-131:

[6] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 536:

[7] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 436:

[8] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 440:

[9] Նույն տեղում, էջ 441:

[10] Հր. Աճառյան,  նշվ. աշխ., էջ 76:

[11] Հմմտ. նույն տեղում, էջ 538:

[12] Նույն տեղում, էջ 538:

[13] Հ. Մանանդյան, Երկեր, Բ, Եր., 1978, էջ 305:

[14] Ն. Ադոնց, Երկեր, Բ, Կորյունի մասին, Եր., 2006, էջ 54:

[15] Նույն տեղում, էջ 57:

[16] Ն. Ադոնց, «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների», Հանդէս ամսօրեայ, էջ 438:

[17] Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 328:

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

Ն. Ադոնցը՝ անձնանունների ստուգաբան

image ՎԱՆՈՒՀԻ ԲԱՂՄԱՆՅԱՆ

(ԵՊՀ)

Ն. ԱԴՈՆՑԸ՝ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆ

«Անձնանունները հաճախ ազդում են միջանձնային հարաբերությունների վրա»

Յոխեն Գեբաուեր

Անձնանունները, ըստ գերմանացի լեզվաբանների, «սոցիալական ցուցիչ» են: Օրինակ՝ գրագետ միջին խավը նախընտրում է դասական անձնանունները, որոնք կրոնի, պատմության, գրականության մեջ կամ սեփական տոհմածառում որոշակի դեր ունեն[1]:

Առաջին հանդիպման պահին տպավորությունը ձևավորում են մարդու արտաքին տեսքը և ձայնը, բայց մեծ կարևորություն ունի նաև նրա անունը: Այս գործոնն առկա է բոլոր լեզուներում: Հայոց անձնանվանագիտությունը, սակայն, դեռ պատշաճ խորությամբ չի ուսումնասիրել հայոց բազմադարյա մատենագրության մեջ վկայված անձնանունները՝ թե՛ օտար, թե՛ հայ:

Հայոց անձնանունների քննության հարցում անփոխարինելի է Հր. Աճառյանի դերը: Նրա «Հայոց անձնանունների բառարան»-ն իր տեսակով անգերազանցելի է մեր բառարանագրության և անձնանավանագիտության բնագավառներում: Մեծ հայագետի քննության նյութը 5-15-րդ դդ. հայ մատենագրության մեջ վկայված անձնանուններն են, իսկ 15-18-րդ դարերի աղբյուրներում արձանագրված անձնանուններին նա մասնակի է անդրադարձել:

Անձնանունների հետազոտությամբ զբաղվել է նաև համաշխարհային ճանաչում ունեցող ականավոր հայագետ, ուրարտագետ, արևելագետ Ն. Ադոնցը: Ճիշտ է, նա հիմնականում քննել է օտար անձնանունները, բայց ուսումնասիրության շրջանակում ներառել է նաև հայկական մի քանի անձնանունների ուշագրավ մեկնություններ:

Շարունակել կարդալ “Ն. Ադոնցը՝ անձնանունների ստուգաբան”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

ՀԱՅ-ԾԱԹԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

pers138797324923

Հայ պատմիչները վկայում են ծադ կամ ծաթ անունով ինչ-որ ժողովրդի մասին, որի ծագումը ցայսօր առեղծված է: Ծաթերի առաջացման հանգամանքները և նրանց կապը հայերի հետ իսկապես հետաքրքրական են, որովհետև նրանք որոշ առնչությւոն ունեն հայ եկեղեցու դավանաբանական հոսանքներից մեկի հետ:

Պատմական հակադիր վկայություններ կան ծաթերի՝ հայ լինել-չլինելու հարցի վերաբերյալ: Ըստ դրանցից մի քանիսի՝ ծաթերն առանձին ժողովուրդ են՝ հայերից տարբեր, ըստ այլ վկայությունների՝ ծաթ-ը հայ-քաղկեդոնականների մականունն է:

Ծաթերի մասին առաջին անգամ խոսում է Ուխտանեսը՝ X դ., սակայն, ինչպես ուսումնասիրողներն են փաստում, նրա պատմության՝ ծաթերին նվիրված հատվածը մեզ չի հասել: Ծաթերի մասին տեղեկություններ պահպանվել են միայն հեղինակի ընծայականում, որտեղ նա, դիմելով Ա. Նարեկացուն, որի խնդրանքով գրել է իր աշխատությունը, նշում է, որ վրաց բաժանման պատմությունից հետո պիտի պատմի նաև ծադ կոչվող ազգի մկրտության մասին: Այդ խնդրին հեղինակն անդրադարձել է իր գրքի երրորդ մասում, որը մեզ չի հասել: Ընծայականում նա մասնավորապես գրում է. «Եւ զամենայն կարգել մի ըստ միոջէ ըստ իւրաքանչիւր խորհրդոց: Նախ զթիւ թագաւորաց եւ հայրապետաց մերոց, եւ զբաժանումն Վրաց ի Հայոց միաբանութենէ  եւ յետ այնորիկ զՄկրտութիւն ազգին որ Ծադն կոչի, նաեւ զգաւառս եւ զգեղս գլխաւորս, եւ զքաղաքս եւ զբերդս իւրաքանչիւր գաւառօք որ են յաշխարհին յայնմիկ, որպէս եւ կամք քո հրամայեցին, եւ զվանօրայս հանդերձ վանականօք անուամբ իւրաքանչիւրոց, եւ զանապատս միայնաւորաց…»[1]:

Շարունակել կարդալ “ՀԱՅ-ԾԱԹԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

Ն. ԱԴՈՆՑԻ ԲԱՌԱՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻՑ

2136_900Ն. Ադոնցը բազմակողմանի հետաքրքրությունների տեր մտավորական էր՝ հայագետ բառի ամենալայն իմաստով: Հայոց լեզվի ուսումնասիրության բնագավառում Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում  ստացած հիմնարար գիտելիքները Ն. Ադոնցն ավելի խորացրեց Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետի՝ գրականության և արևելյան լեզուների բաժանմունքի սանսկրիտ-պարսկերեն-հայերեն մասնագիտացված դասընթացներին հետևելիս: Ն. Ադոնցն ազատորեն տիրապետում էր բազմաթիվ լեզուների՝ հունարեն (հին և նոր), լատիներեն, սանսկրիտ, պարսկերեն, թուրքերեն, վրացերեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, իտալերեն և ռուսերեն: Ամենայն խորությամբ տիրապետում էր գրաբարին և միջին հայերենին: Միըստմիոջե անդրադառնանք Ն. Ադոնցին մտահոգած լեզվական մի քանի խնդիրների:  Շարունակել կարդալ “Ն. ԱԴՈՆՑԻ ԲԱՌԱՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻՑ”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

Ն. ԱԴՈՆՑԸ ԵՎ Գ. ՋԱՀՈՒԿՅԱՆԸ՝ ՀԱՅ ՔԵՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐՆԵՐ

 

Հայ քերականագիտության՝ իբրև ինքնուրույն գիտակարգի սկզբնավորումը կապվում է Ն. Ադոնցի անվան հետ, որ 1915 թ. Սանկտ Պետերբուրգում տպագրում է հիմնարար մի աշխատություն՝ «Дионисий Фракийский и его армянские толкователи», որտեղ քննում է Դ. Թրակացու «Քերականական արվեստ»-ի հայերեն թարգմանություն-փոխադրությունը և նրա հայ մեկնիչների գործերը` V-XI դդ. ընդգրկմամբ, թեև պետք է նշել, որ Ն. Ադոնցից առաջ այդ գործում, անշուշտ, անուրանալի է նաև Գ. Ավետիքյանի, Շահան-Ջրպետի վաստակը: Գ. Ջահուկյանի վկայմամբ՝ խորհրդային իշխանության շրջանում քերականական հարցերի քննության որոշ փորձեր կատարվել են Հ. Աճառյանի, Ար. Ղարիբյանի, Գ. Սևակի, Է. Աղայանի, Ս. Ղազարյանի, Ա. Աբրահամյանի և այլոց կողմից, սակայն առավել հիշատակելի է Է. Աղայանի «Հայ լեզվաբանության պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը» աշխատանքը[1]:

Շարունակել կարդալ “Ն. ԱԴՈՆՑԸ ԵՎ Գ. ՋԱՀՈՒԿՅԱՆԸ՝ ՀԱՅ ՔԵՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐՆԵՐ”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ · Ադոնց

Նիկողայոս Ադոնցի կյանքի ուղին

12«Երանի՜ թէ սա գետինը ճեղքուէր և գրքերովս, սեղանովս և աղօտ ճրագով ինձ առնէր իր մէջը, չլսէի այս բոլորը, կարողանայի աշխատիլ հանդարտ սրտով և վերջացնել ծրագրած գործերս»[1]:  Ն. ԱԴՈՆՑ

Ականավոր հայագետ, պատմաբան, բանասեր, բյուզանդագետ Նիկողայոս Ադոնցի հռչակը միջազգային է: Արտերկրի պատմաբանասիրական հանրահայտ երկերում Ն. Ադոնցի անունը և նրա աշխատանքները քաջ հայտնի են, մեջբերվող: Ադոնցը գիտական աշխատանքներ է գրել ռուսերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն: Հայ իրականության մեջ մեծ գիտնականն առավել ճանաչված է պատմությանը վերաբերող իր աշխատանքներով, այնինչ նրա տաղանդը բազմակողմ էր: Հայոց գիտական շրջանակներում երկար ժամանակ նրա մեծածավալ ժառանգության միայն որոշ բեկորներ էին հայտնի, բացի այդ` շատ հարցականներ կային նրա կենսագրության, հատկապես կյանքի վերջին տարիների վերաբերյալ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, Խորհրդային Միության փակ վարագույրները Ադոնցի կյանքի և գիտական ժառանգության շատ դրվագներ անհայտության մեջ էին պահում: Ադոնցի վերածնունդը տեղի ունեցավ անցած դարի վերջին, երբ Պ. Հովհաննիսյանը, ԵՊՀ և ՀՅԴ աջակցությամբ ձեռնամուխ եղավ նրա երկերի հնարավորինս ամբողջական հավաքման և հրատարակության շնորհակալ գործին, որը գլուխ եկավ Գ. Գյուլբենկյանի հիմնադրամի շնորհիվ: Սակայն առ այս պահն էլ մեծավաստակ հայագետի հատկապես լեզվաբանական որոշ գործեր, մասնավորապես՝ բառարանները՝ «Հայերէնի ստուգաբանական բառարան», «Հայերէն արմատական բառարան», «Հայ-վրացերէն բառարան», անտիպ են և գտնվում են ՀՅԴ պահոցներում: Շարունակել կարդալ “Նիկողայոս Ադոնցի կյանքի ուղին”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ
  1. <<Գիրք վաստակոց>> երկի բառապաշարը, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու, 3, Եր., 2012:
  2. Դարձվածները Փ. Բուզանդի <<Պատմութիւն Հայոց>> երկում, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Հայ գրատպության 500-ամյակին և ԵՊՀ ՈՒԳԸ հիմնադրման 65-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողովի հոդվածների ժողովածու, 2, Եր., 2013:
  3. Մարմնամասերի անվանումներից բաղադրված գրաբարյան դարձվածների պատմական զարգացումը, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու, 1(1), Եր., 2014:
  4. Հայկական հնագույն տեղանունները Ն. Ադոնցի <<Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում>> գրքում, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  5. Ն. Ադոնցի հնչյունաբանական և բառաքերականական դիտարկումները, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  6. Ն. Ադոնցը և Գ. Ջահուկյանը հայ քերականագիտության պատմության հիմնադիրներ, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  7. Հայ-ծաթերի ծագումն ըստ Ն. Ադոնցի, Վեմ (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  8. Տոհմանունների իմաստաբանական դաշտը ըստ Ն. Ադոնցի <<Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում>> գրքի, Երիտասարդ լեզվաբանների հանրապետական 5-րդ գիտաժողովի հոդվածների ժողովածու (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  9. Տորք Անգեղը` Տարկուի հայկական նախատիպ, Կրթությունը և գիտությունը Արցախում (Տպագրության ընթացքի մեջ):
  10. Ն. Ադոնցի ոդիսականը, ԵՊՀ, ՈՒԳԸ Գիտական հոդվածների ժողովածու  (Տպագրության ընթացքի մեջ):
ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ Ն. ԱԴՈՆՑԻ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀՈՒՍՏԻՆԻԱՆՈՍԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ» ԳՐՔՈՒՄ

Ն. Ադոնցի «Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում» մենագրության արժեքը պայմանավորված է հեղինակի կողմից ոչ միայն պատմաբանասիրական վերլուծությունների աննախադեպ մեթոդների ընտրությամբ ու կիրառմամբ, այլև եզրակացությունների կուռ և համընդգրկուն բնույթով: Մինչ Ն. Ադոնցի տեղանվանագիտական վերլուծություններին անցնելը նշենք, որ «Հուստինիանոսի դարաշրջան» ասելով` Ն. Ադոնցը նկատի ունի ոչ միայն Հուստինիանոսի թագավորության տարիները, այլև անտիկ պետականությունից միջնադարյան պետականությանն անցնելու շրջանն ընդհանրապես: Ն. Ադոնցն իր աշխատությունը բաժանել է երեք հիմնական մասերի՝ Արևմտյան Հայաստան, Արևելյան Հայաստան և Նախարարության ծագումը: Շարունակել կարդալ “ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ Ն. ԱԴՈՆՑԻ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀՈՒՍՏԻՆԻԱՆՈՍԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ» ԳՐՔՈՒՄ”

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

Հայոց տոհմանունների իմաստաբանական դաշտը ըստ Ն. Ադոնցի «Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում» գրքի

images (1)

Տոհմական կեցությունը յուրաքանչյուր ժողովրդի պատմության նախնական անհրաժեշտ փուլն է: Հայաստանն իր էթնիկական և աշխարհագրական պայմաններով լավագույն հանգրվաններից էր այդպիսի կացութաձևի համար: Բազմաթիվ լեռնաշղթաները կազմել էին հովիտների, կիրճերի մի ցանց, որոնցից յուրաքանչյուրը ցեղային առանձնահատկությունները պահպանելու խիստ նպաստավոր միջավայր էր: Դրանց բազմությունն աստիճանաբար հանգեցնում էր կյանքի տոհմական ձևին: Ն. Ադոնցի պատկերավոր բնութագրմամբ՝ «Գտնվելով մեծ ժողովուրդների տեղաշարժերի խաչմերուկում՝ Հայաստանը բռնում է և իր մեջ ներծծում բազմաթիվ էթնիկական հոսանքներ և ցեղային շիթեր»:

Ըստ հայագետի՝ Շարունակել կարդալ “Հայոց տոհմանունների իմաստաբանական դաշտը ըստ Ն. Ադոնցի «Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում» գրքի”